خوسف ديار گل نرگس و مقبره ابن حسام خوسف
خبرگزاري فارس: خراسان جنوبي برخوردار از شهرهايي با سابقه تاريخي و برخوردار از بافت‌هاي سنتي قابل توجهي است كه شهر خوسف با مقبره ابن حسام خوسفي و گل‌هاي نرگس شناخته شده است.
به گزارش خبرگزاري فارس از بيرجند، شهرهاي كنوني در گذر زمان فراز و نشيب‌هاي بسياري را پشت سر گذاشته‌اند كه شهر خوسف در 36 كيلومتري غرب بيرجند و در حاشيه كوير قرار گرفته است.
اين شهر در 38 و 53 طول شرقي و 46 و 32 عرض شمالي و ارتفاع يك‌هزار و 290 متر از سطح دريا قرار دارد.
خوسف داراي اقليم مناطق بياباني با ويژگي‌هاي خاص آن است كه از جمله اين ويژگي‌ها تابستان‌هاي گرم و خشك و زمستان‌هاي نسبتاً سرد است و حداكثر نزولات آسماني در سه ماه اسفند، فروردين و ارديبهشت بوده كه كمي نزولات آسماني سبب شده هيچگونه رودخانه دايمي در اطراف آن جريان نيابد.
* خسفه به معناي زمين ريگزار است
در منابع تاريخي از خوسف با اين عناوين ياد شده است جوسف، جسف، خسف، خسب و خسف كه خسف به معناي زمين گود و خوسف به معناي پوشيده بودن، خسفه به معناي زمين ريگزار است كه هر دو معنا براي خوسف صادق است.
حمدالله مستوفي كسي است كه در سال 740 هجري در كتاب نزهه القلوب نام كنوني خوسف را آورده است و درباره آن چنين مي‌گويد خوسف شهر كوچكي است و چند موضع توابع دارد و آب آن از رودخانه بوده است.
* بافت قديمي خوسف با مساحت 120 هكتار آثار فرهنگي فراواني دارد
بافت قديمي خوسف با مساحتي در حدود 120 هكتار تعداد زيادي بناهاي با ارزش تاريخي و فرهنگي را در خود جاي داده است كه مسجدها، آب‌انبارها، مدرسه و قلعه از جمله اين بناهاي با ارزش است.
هرچند كه در گذر زمان آسيب‌هاي جدي به ساختار بافت بر اثر احداث ساختمان‌ها و خيابان‌هاي جديد وارد آمده اما هنوز قسمت‌هاي عمده بافت خوسف اصالت و هويت تاريخي خود را حفظ كرده است.
نحوه شكل‌گيري و توسعه بافت و عوامل مؤثر در اين امر بسيار جالب است كه نخستين و مهم‌ترين عامل در شكل‌دهي و جهت‌بخشي به بافت خوسف، نحوه دسترسي ساكنان به آب است.
* قنات خوسف مشهور به آب ميان‌ده
قنات خوسف كه به آب ميان‌ده مشهور است از سمت شرق خوسف كه وارد بافت مي‌شده در مسير خود علاوه بر آنكه آب تعداد زيادي حوض انبار را تأمين مي‌كرده از داخل بسياري از خانه‌ها نيز مي‌گذشته است.
در بعضي از نقاط شعباتي از قنات جدا شده و در دو راستاي شمال و جنوب به آب‌انبارهايي كه در خارج از مسير اصلي قنات قرار داشته‌اند رسيده و آنها را نيز پر آب مي‌كرده است.
* احداث خيابان مطهري آسيب وارد شده به بافت تاريخي
مهم‌ترين آسيب جدي كه به بافت خوسف وارد آمده احداث خيابان شهيد مطهري در راستاي شرقي و غربي خوسف است كه بافت خوسف را به دو نيمه شمالي و جنوبي تقسيم كرده است كه در جريان احداث اين خيابان، بازار قديم خوسف به طول كامل از ميان رفته و اثري از آن بر جاي نمانده است.
بافت خوسف از شمال به مزارع كشاورزي و رودخانه شاهرود و از غرب و جنوب به شوره‌زار گراب و از سمت شرق به بافت جديد محدود مي‌شود.
* پيشينه تاريخي خوسف به دوران قبل از اسلام مي‌رسد
پيشينه تاريخي خوسف به دوران قبل از اسلام مي‌رسد به خاطر موقعيت خاص طبيعي از قديمي‌ترين زمان به عنوان هسته‌اي از تجمع انساني در كوير خراسان بوده است كه وجود نگاشته‌هاي باستاني بر جاي مانده در كال جنگال واقع در دامنه كوه‌ها دليل بر قدمت اين منطقه است.
* تون‌بافي از هنرهاي دستي منطقه خوسف است
هنرهاي سنتي خوسف عبارتند از پارچه‌بافي يا تون‌بافي و سفالگري است.
سنگ‌نگارهاي كال جنگال مجموعه نگارها در طول دوره‌اي به همين نام در رشته كوه باقران پراكنده‌اند و اين نگارها شامل تصاوير و كتيبه‌هاي مربوط به دوره اشكاني مي‌شوند.
مهم‌ترين بخش كتيبه‌ها شامل هفت سطر كتيبه پهلوي است كه بر روي دو تخته سنگ كه در كنار هم قرار دارند نگاشته شده است.
* مسجد جامع خوسف
اين مسجد داراي سردر ورودي بلند با طاق جناغي و تزئينات رسمي‌بندي، صحن، شبستان زمستاني به نام‌هاي ملاعلي‌اكبر و حاج عبدالخالق، يك شبستان تابستاني و شبستان‌هاي مهتابي و خليلان است.
ورودي بنا و شبستان‌هاي محتابي و خليلان در دوره‌هاي معاصر بازسازي شده‌اند كه در جريان مرمت شبستان مسجد به بقايا و آثاري مربوط به دو دوره مختلف برخورد گرديد.
اين بنا مربوط به قرون اوليه اسلامي است و مسجد روستاي گل اين بنا در روستاي گل واقع در 30 كيلومتري جنوب شرق خوسف قرار گرفته است كه شامل سردر ورودي، دهليز شبستان ستون‌دار، صحن، پاياب و دو ايوان است.
ورودي بنا كه از لحاظ معماري تزئينات وابسته مهم‌ترين و با ارزش‌ترين بخش بنا محسوب مي‌شود نيز داراي تزئينات انبوه گچ‌بري و با طرح‌هاي اسليمي و رسمي‌بندي است.
شبستان بنا داراي چهار ستون چهارضلعي به قطر حدود 13 متر و نه گنبد بوده كه در دو طرف جنوب غرب و شمال شرق صحن دو ايوان قرار دارد كه داراي قوس كليل است.
اين بنا برخوردار از كتيبه‌اي سنگي است كه تاريخ 1191 هـجري قمري را نشان مي‌دهد.
* خانه علوي
از ويژگي‌هاي معماري اين بنا نيز مي‌توان به سردر ورودي، هشتي، دهليز، حياط، ايوان، شاه‌نشين، مطبخ و سه دري اشاره كرد.
راهروها و دالان‌هاي ارتباطي موجود به منظور ارتباط اوضاع اقتصادي، اجتماعي و جغرافيايي منطقه با شرايط مذكور تعبيه شده است.
از جمله تزئينات اين بنا مي‌توان به رسمي‌بندي‌هاي ورودي و هشتي تزئينات ايوان تزئينات اطاق شاه‌نشين اشاره كرد كه نشان‌دهنده ذوق و سليقه معماري بنا است و تاريخ ساخت اين بنا به دوره صفويه برمي‌گردد.
* خانه تاجور
اين بنا متعلق به دوره قاجاريه است و ويژگي‌هاي آن دو ورودي است كه يكي از ورودي‌ها داراي تزئينات آجركاري دوره پهلوي و ديگري از تزئينات رسمي‌بندي بوده و از لحاظ معماري اصيل‌تر است.
تزئينات بنا شامل رسمي بندي‌هاي ورودي، آجركاري‌هاي كاربندي‌هاي ايوان و پنجره‌هاي مشبك است.
* خانه خليلي روستاي نوغاب
اين بنا تاريخ در روستاي نوغاب در 50 كيلومتري غرب خوسف واقع شده است كه از ويژگي‌هاي اين بنا سردر ورودي با طاق جناقي از تزئينات ظريف رسمي‌بندي در سقف، هشتي، ايوان‌ها، اطاق‌هاي تابستاني و زمستاني مطبخ و انباري است.
اين بنا كه كاملاً منطبق با شرايط اقليمي و جغرافيايي منطقه ساخته شده از بناهاي اواخر قاجار و اوايل پهلوي به شمار مي‌رود.
* خانه مالكي خوسف
تاريخ بنا سال 1250 تا 1260 هـجري قمري است كه اين بنا در بافت قديم خوسف واقع شده است و از عناصر معماري آن مي‌توان به دهليز حياط ايوان شاه‌نشين و اتاق‌هاي متعدد دور تا دور حياط اشاره كرد.
مهم‌ترين تزئينات اسليمي و گل و گياه بر تويزه‌ها و پوشش شاه‌نشين است كه اين بنا به شماره 3443 در فهرست آثار ملي كشور جاي گرفته است.
* قلعه خوسف
اين قلعه نيز پلان اين بنا چهارضلعي بوده و چهار برج در چهار گوشه آن ايجاد شده است.
درب اصلي ورودي در ضلع غربي قرار داشته و برخوردار از فضاهاي داخلي متنوع بوده است كه اكنون آثار آن به دليل حوادث طبيعي و انساني از بين رفته است.
اين بنا در زمان فرمانداري كاظم‌خان همزمان با حكومت نادرشاه پايه‌گذاري شده و در دوره بعدي گسترش يافته است.
* بافت تاريخي روستاي خور
بافت تاريخي روستاي خور از شرايط متأثر از شرايط اقليمي و جغرافيايي محيط خود است كه خانه‌هاي گلي، پوشش گنبدي، حياط مركزي، اتاق‌هاي دورتا دور حياط، هشتي‌ها، دهليزها، ديوارهاي قطور حوض باغچه وسط حياط به صورت هماهنگ و يكنواخت از ويژگي‌هاي معماري خانه‌هاي روستاي خور است.
* مدرسه ابن حسام
اين بنا از عناصر معماري ايران از قبيل سردر ورودي، دالان حياط و اتاق‌ها تشكيل شده است كه ورودي بنا با طاق كليل است.
نماي حاشيه خيابان مدرسه قاب‌بندي آجري و قابهاي آجري اطراف پنجره‌ها است كه نماي داخل حياط نيز داراي قابهاي آجري بوده كه تاريخ ساخت اين بنا بر اساس لوح موجود در سر در بنا 1260 هـجري قمري است.
اين بنا به دستور ملاعلي‌اكبر خوسفي و با هزينه فردي به نام آقا محمدخان بنا شده است.
* بافت تاريخي روستاي ماژان
بافت تاريخي روستاي ماژان يكي از بافت‌هاي بسيار مهم شهر خوسف به شمار مي‌رود كه تاكنون توانسته است از صدمات ناشي از حوادث طبيعي و عوامل انساني به دور بماند كه حفظ ارزش‌هاي معماري با استفاده از مصالح بومي و اهميت آن افزوده است.
بافت تاريخي روستاي ماژان به دليل همگوني با طبيعت و آب و هواي منطقه ساليان زيادي پا برجا مانده و هم اكنون نظر هر بيننده‌اي را به خود جلب مي‌كند.
----------------------------
گزارش از فاطمه عليزاده
---------------------------
انتهاي پيام/غ30/ح
12:23 - 10 اسفند 1389
0 بازدید
1 پاسخ