نظم قرآنی در چارچوب نظریه ها
بر اساس شواهد موجود، اطلاعاتی که ما از جریان تاریخی فهم قرآن داریم چیزی جز تفسیرهای متعدد و مختلف از کلام الهی نیست که در واقع بر مبنای قواعد رایج در عرف و نظم خطی و طولی حاکم بر متون بشری بروز یافته اند.
چکیدهبر اساس شواهد موجود، اطلاعاتی که ما از جریان تاریخی فهم قرآن داریم چیزی جز تفسیرهای متعدد و مختلف از کلام الهی نیست که در واقع بر مبنای قواعد رایج در عرف و نظم خطی و طولی حاکم بر متون بشری بروز یافته اند. تمرکز صرف بر این امر از یک سو، مخاطب قرآن را از واقعیت متن و نظم فراخطی و حلقوی آن دور ساخته؛ از سوی دیگر، سبب پیدایش توجیهات نامناسب و وجوه بعیده را در ربط دهی و پیوند آیات و سوره ها با یکدیگر شده است. بی شک مقصود نفی مطلق، نظم خطی قرآن نیست، بلکه توجه به ساختار متن و نظم قرآنی است که به جهت شبکه ای و فراخطی بودن هم مبانی تفسیر موضوعی، وحدت موضوعی و بنائی قرآن را تحکیم می بخشد و هم نگرش نوینی در فهم و تفسیر قرآن القا می کند که رهیافت حاصل از آن اثبات توقیفی بودن ترتیب موجود، انسجام درونی متن به مثابه وجه معقول و جامع اعجاز قرآن، هم پوشانی نشانه ها و دلالت های آیات با یکدیگر، کشف نظریه قرآنی در موضوعی خاص، عینیت بخشی به منطق شهادت و تنطیق آیات و کاربرد مطالعات معناشناختی و زبان شناختی متن در شناسایی ظرفیت های متن قرآنی و از همه مهم تر زمینه ظهور تفاسیری جدید از قرآن با توجه به موقعیت و شرایط جهان معاصر خواهد بود.کلیدواژه هافهم قرآن، نظم، خطی و طولی، شبکه ای و حلقوی، ساختار هندسی، انسجام درونیمقدمهفهم و تفسیر متن قرآنی را باید فرآیندی دانست که خود در درون ساختاری بزرگ تر، یعنی نظام مندی قرآن شکل می گیرد.
بی شک هر نوع نگرش اعمالی در پدیدار نظم و انسجام قرآن بر چگونگی فهم آن نیز تأثیر می گذارد رویکرد سنتی به این مسئله از جهاتی مبهم و آمیخته با تصورات انسان پندارانه از متن آسمانی است که به رغم تلاش برای تمایزدهی قرآن از سایر متون، گرفتار قواعد زبانی عرفی شده و ساختار درونی متن را بسان یک خط طولی دارای نظم و ترتیب فرض کرده است و با آن که دست آوردهایی هم چون علم مناسبت، اعجاز بیانی، تفسیر ترتیبی و.. را به دنبال داشته است؛ اما گویی به بازشناسی و تکمیل نیاز داشته باشد.تحقیقات نشان می دهد الگوهای کشف نظام مندی قرآن در میان پیشینیان بیش تر بر محور نظم طولی و خطی شکل گرفته است اعم از این که آیات سوره بر یک محور خاص چینش شده اند؛ یا این که آغاز و پایان سوره بر یک موضوع دلالت دارد؛ یا این که پایان هر سوره با آغاز سوره بعد هماهنگ است (نک: سیوطی،1421، ج2، صص224 ـ 227؛ صبحی صالح، 1372، ص 152).نقطه اوج آن را می توان در بیان اندیشمندان علوم قرآنی مانند زرکشی، سیوطی و مفسرانی چون بقاعی، طبرسی و دیگران مشاهده کرد. آن چه هم در بیان ادیبان و علمای بلاغت متصوراست، چیزی نیست جز تبیین ماهیت گفتاری و نوشتاری متن از حیث انطباقش با معیارهای علوم ادبی و بلاغت.
از همین رو، گفته شده که سنت تفسیری گذشتگان از رهگیری پیوند خطی میان آیات یک سوره فراتر نرفته و با این که در نشان دادن این پیوند توفیقی داشته اند، اما به اندازه کافی از تغییرات موضوعی در سوره ها بر نیامده اند، زیرا رهیافت آنان به متن عمدتا ذوقی و فاقد پس زمینه نظری قانع کننده بوده است تا مبتنی بر آن، انسجام ضمنی و نهفته در این تغییرات نمایانده شود (Awa, 2006 Pp.16 - 17 El).البته این بیان به معنای نفی شیوه گذشتگان در درک نظم قرآن نباید تلقی شود. چون آثار و اندیشه های برجای مانده از آنان در حال حاضر هم چنان بر کارآیی نظم خطی و طولی در حوزه فهم و تفسیر قرآن دلالت دارند. پرسش جستار حاضر این است که در واقع نظمی که بر متن قرآنی حاکم می باشد، از چه سنخی است؛ خطی یا غیر خطی یا هر دو؟ فهم حاصل از هر یک از آن ها در چه درجه از اعتبار و مقبولیت است؟ اطلاعات و یافته هایی که از ناحیه منابع موجود در اختیار داریم چندان زیاد نیست که تکلیف را در هر دو بُعد مسئله مشخص سازد.عمده فعالیت ها متمرکز بر اثبات ترتیب و مناسبات آیات و سور در میان گذشتگان، وحدت موضوعی یا ساختار هندسی سور در میان معاصران بوده است(خامه گر، 1386، صص60ـ71؛ فقهی زاده، 1374، صص78ـ 82).
این خود ناشی از غلبه نگرش خطی و طولی است که بین اجزای متن قرآن از حیث تقدیم و تأخیر، ارتباط و انسجام درونی قائل است بدین معنا که متن در یک خط ممتد طولی شکل گرفته که هر بخش از آن با قبل و بعد خود سازگاری تام داشته و فهم هر پاره متن آن ممکن نیست مگر با در نظر گرفتن بافت و سیاق مربوط به آن. صاحبان چنین نگرشی که در اکثریت هستند، هرگونه ناسازگاری پس و پیش کلام را مخلّ نظم و انسجام متن تلقی کرده و برای پیوند دهی موارد مشتبه متوسل به توجیهات برون متنی شده اند که در پاره ای از موارد مانند آیه3 سوره مائده به اختلاف افکنی میان گروه های مسلمان نیز منتهی شده است.چنان که بتوان نظم قرآن را غیر خطی یا به تعبیر ما حلقوی و شبکه ای فرض کرد چه اتفاقی رخ خواهد داد؛ آیا مثلا می شود به این نوع اختلافات فرقه ای که خاستگاه تاریخی هم دارد پاسخ مناسب داد؟ طرفداران این نگاه با آن که در اقلیت قرار دارند، فراخطی بودن نظم قرآن را فرآیندی مناسب برای اثبات ماهیت الهی ـ وحیانی متن قرآنی از یک سو، و تأییدی بر انسجام و عدم گسستگی قرآن به شرط گذر از نظم خطی از سوی دیگر دانسته اند(قیطوری، 1385، صص19 و 23).از همین رو، الگوهای کارآمدی چون شبکه معنایی قرآن، یعنی حوزه مطالعات معناشناختی در قرآن(مطیع و همکاران، 1388، صص107 ـ 111)؛ روابط بینامتنی در سطح کلان متن(البرزی و منصوری، 1392، صص70 ـ 74) ؛ الگوی بازگشتی(ذوقی، 1392، صص165 ـ 166) نظریه پیوند(El-Awa , 2006, p.
26-32) را شناسایی و معرفی نموده انداندیشه های نوگرای فوق در عرصه نظم فراخطی قرآن به رغم اندکی، در صورت تطبیق با قرآن موجود و به کارگیری مناسب آن، هم نگرش ما را نسبت به ساختارهای متن قرآنی واقعی تر می نمایند و هم کارکردهای نوینی از نظم و انسجام قرآن را در عرصه فهم و تفسیر کلام الهی بر ملا خواهندساخت. این همان چیزی است که جستار حاضر را بسی متفاوت تر از تحقیقات هم نوع آن کرده است. 1- شواهد قرآنی دالّ بر نظم قرآندر وجود نظم و ارتباط میان اجزای مجموعه کلامی همچون قرآن، ترجیح با نشانه هایی است که در متن خود این کلام قرار داده شده است، به ویژه پس از آن که بتوان تردیدهای خود را از طریق شواهد موجود در سخن گوینده آن، یعنی خداوند سبحان جستجو و برطرف نمود. این بدان جهت است که گوینده یک کلام یا نویسنده یک متن از هر ابزار و روشی مدد می جوید تا سخنش یا متنش را هماهنگ و منسجم با اهداف و پیام هایش نماید.
هر چند نزد همه کلام ها و متون نتوان این حد از اعتماد و اعتبار در نظم دهی را مشاهده کرد، اما چنان چه ثابت شود که منشأ و ساختار و پیام آن متن یا کلام از یک ذهن آگاه و پویا تراوش کرده که قابلیت های بسیاری در حوزه درک و کشف و استنباط امور دارد، دیگر روا نخواهدبود که بی دلیل چنان کلام یا متنی را بی نظم و گسسته به شمار آورد
در مورد قرآن سخن بسی فراتر از این تحلیل واقع نمایانه است، چون که گوینده آن تمام آن قابلیت ها را در سطوح باورنکردنی و غیر قابل درک داراست و به تعبیری او از ابتدا و انتهای کلامش آگاه است « هو الأول و الآخر»(حدید: 3)، و می داند که هر چیز را در جای خودش قرار دهد «الله أعلم حیث یجعل رسالته»(انعام:124)، بی آنکه نیاز به تغییر در آن باشد و این منحصر در نگاشته قرآنی او نمی باشد، بلکه در نگارش کتاب طبیعت هم، به گونه ای عمل کرده است که هیچ خلل و تفاوتی در آن وجود ندارد«مَا تَرَى فِی خَلْقِ الرَّحْمَـن مِن تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِن فُطُورٍ»(ملک: 3) و در سنت های جاری در نظام هستی هم اصلا جایی برای تبدیل و تحویل نگذاشته است «فَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّـهِ تَبْدِیلًا وَ لَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّـهِ تَحْوِیلًا»(فاطر: 43 )کلام قرآنی او خالی از هرگونه اختلاف و تناقض ذاتی است «أَفَلَا یَتَدَبَّرُون الْقُرْآن و َلَو کَان مِن عِندِ غَیْرِ اللَّـهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلَافًا کَثِیرًا»(نساء:82 )؛ زیرا کلام های بشری همین که طولانی و کشیده شوند متفاوت و دچار اختلال و بی نظمی می شوند( باقلانی،1421، ص 31) از جای محکم و مطمئنی نازل شده است «کِتابٌ أُحْکِمَتْ آیاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ ..
»(هود:1 )؛ زیرا «استوارى و احکام قرآن، وحدت حقیقى آن را مىرساند که در اصل داراى فصول و اجزاء نبوده و بعد به صورت کنونى فصل فصل و جزء جزء شده است «ثمّ فصّلت» و این تفصیل و تجزیه امرى عارضى و بر خلاف وضع اصلى آن است»( طباطبایی، 1417، ج 2، ص 17) از هرگونه کژی و اعوجاج هم خالی است « قرآنًا عربیًّا غیر ذی عوج»(زمر: 28)وصف این کلام، به متشابه و مثانی در آیه « کتابًا متشابهًا مثانی ..»(زمر: 23)، نیز از یک سو بیان گر همانندی آیات آن در بیان و صحّت و ابتنای آن ها بر حق و صدق و منفعت خلق است، از سوی دیگر، ناظر بر تناسب و چینش الفاظ آن و توافق نظم و تألیفش در اعجاز و تقریع است( زمخشری، 1407، ج4، ص123) .و این که آیات قرآنى «مثانى» نام گرفته اند به خاطر آن است که برخی مفسر و بیان گر برخی دیگراست و وضع آن دیگرى را روشن مىکند، و هر یک به دیگری نظر و انعطاف دارند( طباطبایی، 1417، ج12، ص191). هرگونه تلاش برای پاره پاره کردن قرآن نیز با زبان توبیخ نهی شده است « علی المقتسمین * الذین جعلوا القرآن عضین »(حجر: 91 ).
تا جایی که اگر برخورد با قرآن بسان مقتسمین باشد که قرآن را پاره پاره کردند در آن صورت اولا خود را از تابش انوار قرآنی محروم ساخته، ثانیًا آثار آیات آن را که بر محور توحید و همچون کلمه واحده استحکام یافته اند، را درک نخواهیم کرد(العلوانی، 1427، ص10)2- نظم قرآنی در چارچوب نظریه هانظم دارندگی قرآن در نگرش اندیشمندان پیشین بسیار متأثر از قواعد حاکم بر زبان عرفی و بیان نقاط تمایز متن الهی قرآن از متون بشری بود ه است. در میان متقدمان به چهره هایی چون ابوسلیمان خطابی، قاضی ابوبکر باقلانی، عبدالجبار معتزلی و عبدالقاهر جرجانی برمی خوریم که زیبایی های متن قرآنی را از حیث بلاغت و فصاحت و بیان و بدیع به تصویر کشیده اند. در این بین شاهد تحولاتی در روند تحلیل موضوع نیز بودیم؛ مثلا ادیب بزرگ، جرجانی با انتقاد از برخی نگرش ها هم چون اختصاص نظم به الفاظ یک متن؛ خود ایده ی «توخّی معانی النحو فی معانی الکلم»(جرجانی، 1422، ص325) را مطرح ساخت؛ آن هم با این مبنا که بین ذهن و قلب گوینده با ساختار زبانی و نطق او ارتباط وجود دارد(بنت الشاطی،1404، صص 101 ـ 105).اما مسئله نظم در میان مفسران و قرآن پژوهان مسلمان با ساختاری دقیق تر دنبال می شد.
کسانی چون زرکشی، سیوطی، بقاعی، طبرسی و فخررازی با تأسی از ادبا و بلاغت شناسان، مسائلی از قبیل اعجاز و وجوه آن، تناسب آیات و سور را مطرح نمودند که بر نوعی انسجام خطی آیات و بعضًا سور دلالت داشت تا زمان معاصر که رهیافت وحدت موضوعی قرآن به صورت عام و ساختار هندسی سوره های قرآن به نحو خاص مطرح شد و بنا بر تحقیقات صورت گرفته در طول تاریخ نظم قرآنی، این دیدگاه بیشترین افراد و افکار را متوجه خود نموده است( علی الأبیض، 1433، صص 35- 45).صورت بندی های متعددی از این رهیافت در مقاطع مختلف تاریخی شکل گرفت که نقطه اشتراک همه آن ها به کشف محور و غرض واحد هر سوره یا روح حاکم بر سوره ها بازگشت دارد، این گونه که خواننده یا مفسر قرآن در مسیر دست یابی به مقاصد و جزئیات سوره می تواند مشخص سازد که آیا مجموع آیات یک سوره به دنبال هدف خاصی چینش شده اند یا این که تنها در بین برخی آیات آن تناسب وجود دارد( شاطبی، 1421، ج3، ص414؛ طباطبایی، 1417، ج1، ص16 و ج15، ص78؛ مدنی، 1991، صص5-6؛ شحاته، 1369ش، ص27؛ خامه گر، 1386، ص 24).در مواردی نیز سبب امکان دستیابی بر وحدت موضوعی قرآن، ضرورت تفسیر موضوعی در شکل جامع خود شده بود(حجازی،1390ق، صص 32-34؛ البهی، 1986م، ص 89).
نظریه وحدت موضوعی با همه مبانی متقن خود از جمله توقیفى بودن چینش آیات، معجزه بودن کلام الهى، ضرورت پیوستگى و هدف دارى(ایازى،1380، صص 185ـ163) نتوانست نظر برخی از صاحب نظران هم چون شوکانی، شهید بهشتی و بعلامه طباطبایی را تأمین کند با این استدلال که هر دسته از آیات به تناسب خاصی نازل شده است و تنها بین آیاتی که در یک مرحله نازل شده اند می توان به دنبال تناسب و ارتباط بود.لذا تلاش برای یافتن غرض اصلی هر سوره، تلاش ناکامی است که از یکسان پنداری و مقایسه نابجای قرآن با کتب بشری پدید آمده است و اصولاً سبک قرآن و رمز اعجاز آن در همین پراکنده گویی و از شاخه ای به شاخه ای دیگر پریدن است.(وجدی، 1986م، 70).با وجود این تحقیقات، هنور نمی توان مدعی شد که راهی به سوی وحدت کل قرآن باز شده است و مثلا می توان در تمامیت متن فعلی قرآن نوعی نظم و انسجام شبکه ای یا فراخطی را پذیرفت.
حتی با ظهور نظریه «وحدت کلّ قرآن» از جانب حمید الدین فراهی (1349 ق) فضا تغییر چندانی پیدا نکرد ؛ زیرا وی نظم و نظام را به معنای پیوستگی دانست و آن را در ترکیبی متشکل از سه مؤلّفه ترتیب، تناسب و وحدانیت بررسی کرد(فراهی، 1388، صص76 - 77 ) امری که به هر سوره تمامیت و کلیت می دهد که فراهی آن را «عمود سوره» اطلاق کرد با این توضیح که آیات هر سوره تنها زمانی مفهوم کامل خود را آشکار می کند که این عمود کشف شده و محوریت آن در سوره تصدیق گردد(فراهی ، 1420، ص 5؛ ذوقی،1392، ص 159). البته شاگرد وی امین احسن اصلاحی (1997) با تنقیح نظریه استاد خود در قالب رهیافت «جفت سوره ها» و بعد از آن «گروه سوره ها» کوشید تا دشواری کشف ارتباط آیات یک سوره با یکدیگر در راستای یک موضوع مشترک(عمود سوره) را به کمک پیداکردن جفت یا گروه هر سوره آسان سازد. به باور او در برخی سوره ها گزاره هایی آمده بدون این که مستند به دلیلی باشد، قانونی ذکر شده بدون آن که مثال های کافی برایش آورده شود، با قرین کردن آن سوره با جفتش یا گروه آن می توان جنبه های خاصی از ساختارهای آن سوره را تبیین کرد.
مثلا ممکن است آغاز یا فرجام یک سوره شتاب زده و منقطع به نظر رسد، در حالی که همین انقطاع هنگامی که سوره با قرینه اش یا گروهی که در آن قراردارد در نظرگرفته شود به یک کل منسجم منتهی می شود پس قاعده جفت بودن سوره ها یا گروه سوره ها با ارائه زمینه هایی از وابستگی میان سوره ها، قرآن را همچون کتابی یکپارچه و منسجم می نمایاند.(آقایی، 1388، ص81 )شکل توسعه یافته رهیافت فوق، اندکی ما را به مسئله فراخطی بودن نظم نزدیک می سازد و آن این که جفت سوره ها در ارتباطات بین خود، زمینه فهم یکدیگر را به شکل دایره وار نیز فراهم می آورند، البته مشروط به این که برداشت دیگری از این نظریه قابل تصور نباشد.نظریه «وحدت قرآنی» سعید حوّی نیز با محوریت سوره بقره و آیه محوربودن برخی آیات آن برای فهم تمام قرآن به رغم آن که آمیخته با نوعی تکلف و بلندپروازی( ذوقی، 1392، ص160) است، شیوه ابداعی در نظم فراخطی به شمار می آید که در نهایت متکی به ترتیب خطی آیات سوره بقره می شود، ولی مبنای عقلی و شرعی مشخصی ندارد.
او تمام قرآن را به چهار قسم(طوال، مئین، مثانی و مفصّل) تقسیم کرد و هر سوره را به چند مقطع، فقره و مجموعه تقسیم نمود و مقاصد سوره و پیوند آن با آیه محور را، در هر یک از این بخش ها بررسی کرد و از عناوینی چون مضمون کلی سوره، وحدت مضمونی فقرات و سیاق قریب( ارتباط و تناسب آیات هر مقطع) کمک گرفت(حوّی، 1405، ج 1، ص 30؛ آقایی، 1388، ص 76)نظریه «انسجام درونی(محتوایی) قرآن» با انتقاد به رویکرد سنتی و افشای ضعف های آن(توجه بیش از حد به شکل و غفلت از معانی و اهداف کلان آیات و سور) از ترتیب موجود قرآن دفاع کرده و همین ترتیب را معنی دار دانسته که دست کم توقیفی بودن آیات سوره ها را تصدیق و تأیید می کند . با تأکید به این که در دوران معاصر مسائل ناشناخته و نوظهور بسیاری خود را در قالب های علمی و فلسفی یا جریان های معرفتی به متون و معارف دینی عرضه کرده و مطالبه پاسخ می نمایند، رویکرد مزبور از این جهت نیز قابل دفاع است(اکرمی و اسکندرلو،1390، ص 71).
با طرح اندیشه وحدت بنایی(ساختمانی) قرآن از جانب طه جابر العلوانی و عبدالله درّاز تا حدودی ساختار شبکه ای و اندام وار قرآن برجسته تر شد؛ تحقیقات این دو نویسنده ناظر بر نظم شبکه ای قرآن بود و در مواردی از بیان شان، بر وحدت کل قرآن نیز تأکید شده استبه عنوان نمونه، درّاز در تحلیل خود از مسئله، قرآن را بسان بدن انسان فرض کرد که در قالب یک شبکه بین شریان ها و مفصل های آن نظم و هماهنگی برقراراست و در عین دقت در تقسیم وظائف هر بخش از این شبکه، همه این سیستم به سمت هدف واحدی ایفای نقش می نمایند(درّاز، 1970م، صص 155ـ 158).العلوانی هم ساختمان قرآن را استوار بر یک بنایی دانست که در آن هیچ گونه اعوجاج، تجزیه و تناقض و تعارضی وجود ندارد . با این پیش فرض که قرآن اولا به ضرورت شرایط تعلیم و تعلم و نزول تدریجی، و ثانیًا چون برای انسان سخت بود که تمام صفات قرآن را در یک جمله یا سخن واحد دریافت کند، دارای آیات و سوره های متعددی شد(العلوانی ، 1427، ص 14).
این تقریبا همان مدل اندام وار در سوره های قرآن است که مستنصر میر، قرآن پژوه پاکستانی در کتاب The sura as a unity ضمن بحث انسجام در قرآن مطرح کرده است که از نفی روش خطی و جزئی نگر در کشف ارتباطات آیات و شاهدی بر کارآیی مدل های دیگر در شناخت انسجام و پیوستگی قرآن حکایت دارد(Mir, 1993 ,p211-214)ارائه نظریه «شبکه معنایی و میدان معناشناسی واژگان قرآن» از سوی ایزوتسوی ژاپنی، افق تازه ای را بر روی جستجوگران نظم و ساختار متن قرآنی گشود؛ زیرا پیش فرض طرّاح نظریه فوق این بود که، «واژگان قرآن یک میدان وسیع معناشناختی است و از این لحاظ یک مجموعه سازمان دار و یک نظام و دستگاه خودبسنده از کلمات است که در آن همه کلمه ها از هر منبعی که گرفته شده باشند، یکدیگر را تکامل و تمامیت بخشیده و تفسیر و تعبیر منظم تازه ای پیدا کرده اند»( ایزوتسو، 1361، ص 44)بی شک دستیابی به دیدگاه فوق از حیث اهمیت عملیات معناسازی اعم از توسعه و انتقال معنا، تحول معنایی، چینش و گزینش قاعده مند واژگان(روابط هم نشینی و جانشینی)، بافت و سیاق کلام و ..
(حسینی و مطیع،1392، صص86 ـ 100 ) می تواند نقطه عطفی در فهم ساختار معناداری متن و انسجام درونی معانی آن با یکدیگر به شمار آید که در ماهیت واقعی خود اعتنایی بر نظم خطی و طولی متن ندارد، بلکه روابط پیدا و آشکار معانی واژگان متن را در میدان معناشناحتی هر یک و در شکل جامع تر آن در شبکه معنایی قرآن ترسیم می نمایدبا وجود این، ضرورت بررسی نظم و انسجام حاکم بر متن قرآن در سطح کلان اقتضا دارد که نگرشی جامع تر به مقوله وحدت موضوعی قرآن پیدا نماییم تا هم نقص های رویکرد سنتی جبران شود، هم الگویی عینی از نظم در کلان متن قرآن ارائه گردد که در نهایت بتوان امکان تفسیر نظام مند قرآن را محقّق ساخت.3- مختصات نظم قرآنیمتن قرآن در نظم و چینش خویش بسیار وابسته به ساختارهای درونی و ذاتی خود است و شایسته نیست فقط فهم این متن را در عناصر عَرَضی و بیرونی جستجو کرد.
حذف عناصر فرامتنی و پیروی از الگوهای ساخت شکنانه- که به فعال شدن خواننده یک متن پس از مرگ نویسنده آن و شکل گیری تفاسیر و مدلول های لایتناهی متن تکیه دارند- نیز با آن که زمینه گفتگوی متن با واقعیت و ذهنیت خواننده آن را فراهم می آورند و به مسائل رنگ فلسفی و زبان شناختی می دهند، اما خیلی راهگشا نیستند؛ زیرا «در یک متن دینى، فرستنده یا خالق کتاب هرگز از متن قابل حذف نیست و در واقع بدون فرض آن، چنین مطالعهاى بىمعنا به نظر خواهد آمد(قیطوری،1382، ص 25)به فرض که به خود متن قرآن هم قابلیت معنادهی بخشیده شود و متن را بر جای گوینده آن بتوان نشاند، معنا اینک به تعبیر ژاک دریدا «نه زاییده ذهن خواننده، بلکه محصول تعامل نیروهاى متن است که خواننده از آن ها استقلالى ندارد»( قیطوری،1382، ص88 به نقل از Poststructuralism ,p 238)ماهیت زبانی قرآن که تنیده شده در شبکه پیچیده ای از دلالت هاست، کشف هرگونه ارتباط اعم از ارتباط متن با خواننده، متن با خالق متن، متن با عناصر درونی آن را در مسیری سخت و ناهموار قرارمی دهد .
از این رو ، ضروری می نماید خصوصیات هر یک از آن ها به درستی تبیین شود تا بتوان در فهم مناسبات متن با درون و بیرون خودش گامی مثبت برداشت شگفت آن که تبیین و فهم فوق، منوط به فهم خود متن است و این که متن در هیچ یک از سه ساحت (آفریینده، متن، خواننده) خاموش نیست، بلکه با سبک خاص خود از هر یک سخن می گوید.
مثلا در ساحت آفریننده متن ، دانستن این که چه کسی سخن می گوید و چه می خواهد بگوید محوریت دارد، خود ساختار قرآن از آن خبر می دهد به این که خالق متن کسی است که:«اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْءٍ و هُو عَلى کُلِّ شَیْءٍ وَکیلٌ»( زمر:62 )«أَیًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى»( إسراء: 110 )« هُو الْأَوَّلُ و الْآخِرُ و الظَّاهِرُ و الْباطِن و هُو بِکُلِّ شَیْءٍ عَلیمٌ»( حدید:3)« لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ و هُو یُدْرِکُ الْأَبْصارَ و هُو اللَّطیفُ الْخَبیرُ»(أنعام: 103)« لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ و هُو السَّمیعُ الْبَصیرُ»( شوری :11)همچنین ویژگی های متنی خود چنین آشکار می کند که در متن بودنش قابلیت های بسیاری دارد، مثلا می تواند به جای نویسنده بنشیند و اقتدار نویسنده را در اختیار گرفته و خود تبیین نماید:«ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فیهِ هُدىً لِلْمُتَّقین»( بقره:2)« نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَیْن یَدَیْهِ و انْزَلَ التَّوْراةَ و الْإِنْجیلَ»( آل عمران : 3)«و نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْءٍ و هُدىً و رَحْمَةً و بُشْرى لِلْمُسْلِمین »( نحل:89)«هُو الَّذی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُن أُمُّ الْکِتابِ و اخَرُ مُتَشابِهات »(آل عمران : 7 )«یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَکُمْ بُرْهان مِن رَبِّکُمْ و انْزَلْنا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبیناً»( نساء: 174)حتی متناسب با هر بافت زمانی و مکانی، مخاطب خاص خود را دارد؛ اعم از این که خطاب خاص( مورد سبب نزول) و خطاب عام( شمولیت و جاودانگی متن) داشته باشد؛ مثلا
4- گستره نظام مندی قرآندر چیستی نظم و نظام قرآن برداشت های یکسانی وجود ندارد . دو رویکرد در این بین مشهود است:رویکرد اوّل: نظم خطى که بر زبان عرفى حاکم است، بدین معنا که زبان به هر حال، چه گفتار یا نوشتار، بر خط جارى مىگردد و ظهور هر واحد زبانى وابسته به اداکردن یا نوشتن واحد قبلى است ( قیطوری ، 1382، ص 95) خطی بودن بدان معناست که واحدهای زبانی از قبیل واج، واژه یا پاره گفتار به صورت رشته ای به هم پیوسته یکی به دنبال دیگری می آیند و چون گفتار در واحد زمانی جاری است؛ بُعد زمانی، گفتار را همانند روایتی نمایان می سازد که آغازی دارد و پایانی، هر کلام از جایی آغاز و به نقطه ای ختم می شود(ه قیطوری ، 1385، ص21).رویکرد دوم: نظم فراخطی یا حلقوی، بدین صورت که گوینده سخن را از یک امر به امری دیگر می کشاند و مقصد در همه این موارد یک چیز است، سپس به ابتدای سخن برمی گردد؛ بسان یک حلقه عمل می کند به نحوی که عمود و رابط در سخن مشخص نیست(فراهی هندی، 1388ق، ص 54).
مطابق این نظر، مراد از نظام مندی آن است که متن به «کلى» منسجم تبدیل مىگردد که با سوره های قبل و بعد خود ارتباط مستمر دارد و الگوهاى تکرار، توازى ساختار و واژگان هم نوا، اساس آن را تشکیل مىدهند قرآن از این حیث، یک کلام واحدی است که میان اجزای آن از اول تا آخر ارتباط وجود دارد(فراهی هندی، 1388ق، ص75؛ قیطوری،1382، ص 97). از گذشته تا حال جستجوی از نظم و هماهنگی، بر پایه ارتباطات قبل و بعد آیات و سوره ها صورت گرفته است و در مواردی نیز ادعای ناسازگاری و بی ربط بودن برخی آیات شده است، اما منطق روشنگری قرآن حاکی از آن است که گوینده الهی آن صرفًا به دنبال بیان مطالب در یک خط طولی و ممتد نیست که هر بخش مرتبط با قبل یا تعلیل و تکمیل بخش پیش از خود باشد، بلکه انگیزه او در بیش تر موارد بیان حقایق در ساختارهای درون متنی است که آغاز سخن با میانه و خاتمه آن مرتبط بوده و در یک مسیر حلقوی می توان هر بخش را شاهدی بر تأیید و تبیین بخش دیگر گرفت .
مثلا آن جا که خدا در سوره بقره از داستان آدم و حوا سخن می گوید1 نمی توان وجه سازگاری منطقی بین قبل و بعد این آیات پیدا کرد، مگر این که به دامن توجیهات سطحی یا مبهم گرفتار آییم به تعبیری در چنین مواردی بایستی خواننـده، بخشـی از داستان آفرینش آدم را در خرد متن بقره و بخش دیگر را در خـــرد متن اعـــراف و ادامـــه آن را در ســـایر خرد متنها بازیابی می کند. این گونـه ساختارشـکنی در سبک روایی و چینش مطالب، و از سوی دیگر تعـدد گونه های متنی در سطح خرد متن و کلان متن حـاکی از تمایز قرآن نسبت به سایر متن هاست(البرزی و منصوری، 1393، ص69) .این نزدیک به همان چیزی است که طرفداران تفسیر موضوعی قرآن به دنبال آنند. با این تفاوت که جدای ارتباطات دلالی و مفهومی آیات متشابه موضوعی با یکدیگر آن گونه که در تفسیر موضوعی باید در نظر گرفت( عوض الله، 1428، صص 27 ـ31) ضرورت دارد اولا به قرآن بسان یک بنای واحد و شبکه منظم نگریسته شود، ثانیًا نظم ارگانیک این ساختمان و کارکردهای ارتباطی آیات و سور آن در همه ابعادش مشخص باشد. به حدی که در آیات غیرمتناظر در موضوع هم بتوان حلقه های اتصال معنایی و دلالی را پیدا کرد.
این به خاطر ویژگی متن قرآنی است که کمتر به موضوعی یک جا و در کنار هم پرداخته است، بلکه هم به دلیل حکمت الهی و هم سیر تاریخی نزولش به موضوعات متنوع پرداخته است حاصل این گونه شکل گیری، توزیع موضوعات در سراسر متن است، پس اگر کسی بخواهد معانی خاصی را از قرآن کشف کند باید نگاهی کل نگر به همه متن داشته باشد و هر زاویه را در گوشه ای از ساحت های قرآن جستجو کند(مطیع و همکاران، 1388، ص 108).اکنون این پرسش مطرح می شود که آیا مىتوان دَوَرانی بودن قید و ربط های کلام را به معناى گسستگى و پراکندگى متن دانست؟ آیا این امر تا آن جا که به مسئله محتوا و موضوع مربوط مىشود به معناى دورى از نظم است؟ از یک نظر، قرآن با چنین تدبیرى، در جهت تبیین ماهیت خود به منزله نوشتار، گامى دیگر برداشته است تا اولا ثابت کند که این متن نوشتاری، خود را محصور چارچوب های زبان عرفی و قیود خطی آن نساخته، ثانیًا چنین گسستگىاى دقیقا در جهت انسجام هر چه بیشتر آن، و در جهت تثبیت ماهیت فراانسانى آن گام برمىدارد(قیطوری، 1385، صص19و23).
مثلا قرآن سرگذشت بنى اسرائیل و موسى(ع) را در سراسر متن منتشر مىسازد و در هر مورد، آن را در بافت و موضوعى متفاوت قرار مىدهد که همه این موارد سرگذشت واحدى را بیان مىدارند، اما چرا این سرگذشت به طور یک جا همانند سرگذشت یوسف(ع) نمىآید؟ به خاطر این که آیهها دائما بافت مذکور را مىشکنند و خواننده هر زمان را مورد خطاب قرار مىدهند(حجازی، 1390، صص 325 ـ 398)از سوی دیگر، اگر این سرگذشت طولانى در یک بخش به طور پیوسته مىآمد، چه اتفاقى مىافتاد؟ در آن صورت، امکان داشت بگوییم که مثلا این صد و پنجاه صفحه به سرگذشت بنى اسرائیل اختصاص دارد و اگر این تقسیم بندى را در مورد سایر پیامبران مىداشتیم، مىتوانستیم بگوییم که قرآن کتابى است تاریخى که سرگذشت پیامبران را نقل مىکند و آنان را یکى پس از دیگرى به خواننده معرفى مىنماید. بدین ترتیب، به هیچ روى نمىتوان بخشى از قرآن را محدود به موضوعى خاص یا بافتى خاص دانست. اما تا آن جا که به مسئله نظم باز مىگردد، این پراکندگى به همان انسجامى مىانجامد که الگوهاى تکرار و تقارن ساختارى درپى دارند.
به عبارت دیگر، این پراکندگى موضوعى واحد نه تنها موجب بىنظمى نیست، بلکه در جهت عکس، یعنى انسجام متن، حرکت مىکند؛ زیرا در این صورت، مرز سورهها به روى هم گشوده مىشود تا آن ها وارد گفت وگویى لایتناهى گردند این به معناى پویاشدن و به حرکت درآمدن آیات است( قیطوری، 1382، صص 100 ـ 101)اساس در این نوع نظم، ارتباطات افقی و عمودی میان آیات و سوره های قرآن با یکدیگر است، که تقریبا قابل انطباق با مدل نمایش روابط بینامتنی از الاف کرون(البرزی و منصوری، 1392، ص27) نیز است؛ با این تحلیل که معانی و پیام های قرآن در یک چرخه پویا در میان بخش های متعدد آن در گردشند و هر جا که به روشنگری بیش تر و توضیح جامع تر نیاز داشته باشند را تحت پوشش معنایی خود قرار می دهند تا هم ابهام زدایی صورت پذیرد و هم طراوت و سر زندگی به بخش های دیگر این مکانیسم زنده برسد . به تعبیری، قرآن به عنوان نشانه خدا برای پویابودن باید توان آزادشدن از بافت را داشته باشد( قیطوری،1385، ص 28) در نتیجه شبکه ارتباطی وسیعی بین اجزای کلام شکل می گیرد که به صورت قالب های لفظی و معنایی، روح حاکم بر کل قرآن را به همه نقاط آن تسرّی می دهند.
رهیافت فوق حاکی از آن است که در بافت های کلامی، پیام و معنای مورد نظر گوینده همواره وجود دارد و نیازی به ابراز آن به صورت لفظ یا عبارت در همه بخش ها نیست مثلا در یک بافت(contex) میان شخص الف و ب ارتباط کلامی شکل گرفته است که برخی مفاهیم و معانی برای هر دو مشخص هستند، یعنی یک سری اشتراکات میان آن دو وجود دارد که معلوم به آن هاست و نیازی به ادای آن ها در قالب لفظ نیست و آن معانی در نظم دهی آن ارتباط نقش دارند و تعامل لفظی تنها در مواردی شدت می گیرد که میان آن دو از قبل و بواسطه شرایط، هیچ اطلاعاتی وجود نداشته است یا اطلاعات وجو داشته، ولی جامع و شفاف نبوده است . به تعبیری «در شکل گیری نظم و انسجام، علاوه بر عوامل زبانی، عوامل پراگماتیک نیز دخیل اند و این بیانگر اهمیت اطلاعات بافتی است که مخاطبان باید برای فهم گفته به آن دسترسی داشته باشند»( ذوقی،1392، ص 164).
به شکل عینی تر در ارتباط استاد با دانشجو به سبب برخی داده های پیشینی اعم از شناخت انگیزه ها و سلایق و شیوه تدریس استاد معمولا دانشجویان در هر برخورد و مواجهه با استاد آن موارد شناخت را در پیش فرض خود قرار می دهند، مانند این که او به چه چیزهای اعتقاد دارد؟ از چه سبک تدریس پیروی می کند؟ در کلاس به چه اموری اهمیت می دهد؟ چه اندازه بیان مطالب را در نظم منطقی ارائه می دهد؟ چه اهدافی را از درس دنبال می کند؟ و .. این رویه تا آخر دوره تحصیلی ادامه دارد و هرگونه مواجهه آن ها با یکدیگر در پوشش شناختی است که از هم دارند و در رفتارهای شان آن را برور می دهند.در قرآن نیز آن معانی و پیام هایی که مطلوب ذات الهی است در بخش های متعدد بروز داده شده اند تا هم پیوستگی اجزای کلام رعایت شده باشد و هم کشف ارتباط بین اجزای متصل و منفصل امکانپذیر باشد. منتها این پیوستگی در داخل شبکه ای از معانی تعریف شده است که در عین آن که هر جزء از آن کار خود را می کند، بین اجزاء با یکدیگر هم ربط و پیوندهایی وجود دارد و به فرض آن که شما در مقام انتخاب یک معنا باشید چاره ای از انتخاب و آگاهی از دیگر معانی ندارید .
این ناشی از نگاه ساختاری به قرآن است که «در واقع در چنین نگاهی تمام اجزایی که در یک زبان به عنوان معنا وجود دارند، یک رابطه شبکه ای با هم تشکیل می دهند هرکدام برای خودشان یک کمپانی مستقل نبوده، بلکه همه با هم کار می کنند. هر نقیصه ای یکی داشته باشد قاعدتاً باید این نقیصه در قسمت دیگری از شبکه جبران شود، یعنی در مجموع ما با یک دستگاه بزرگی مواجه هستیم که می تواند کلّ وظایف معناسازی را در یک زبان انجام بدهد. آن چه که می تواند تفاوت بین زبان ها ایجاد کند، فقط در توزیع این وظایف است»( پاکتچی، بی تا، ص 16 ) .پی نوشت:1- آیات 30 ـ 39 .مراجعمنابعقرآن کریم.آقایی، سیدعلی(1388)، « انسجام در قرآن، پژوهشی درباره رهیافت اصلاحی در تفسیر قرآن»، خبرنامه همشهری شماره 23 .اکرمی، ایوب و محمدجواد اسکندرلو( 1390)، « انسجام مضمونی آیات و سوره های قرآن؛ رهیافتی برای فهم بهتر قرآن»، فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات تفسیری سال دوم، شماره 5 . اکو، اومبرتو(1392)، «معناشناسی، کاربردشناسی، و نشانه شناسی متن» ، ترجمه: محسن عباس زاده، ماهنامه علمی تخصصی اطلاعات حکمت و معرفت، شماره 3.
البرزی، پرویز و مسعود منصوری(1393)، «جستاری در کلان متن قرآن کریم بر اساس بازتعریف بینامتنیت»، مجله پژوهش های زبان شناختی قرآن، سال سوم، شماره اولایازى، سید محمد على( 1380)، چهره پیوسته قرآن ، تهران، نشر هستى نما .ایزوتسو، توشیهیگو(1361)، خدا و انسان در قرآن، ترجمه: احمد آرام، تهران، شرکت سهامی انتشار.باقلانی، ابوبکر(1421)، إعجاز القرآن، بیروت، دارلکتب العلمیه.البکری، شیخ امین(1393ق)، التعبیر الفنى فى القرآن ، بیروت، دار الشروق.البهی، محمد(1986م)، نحو القرآن، القاهره، مکتبه الوهبه. پاکتچی، احمد(بی تا )، درس گفتارهای معناشناسی، وبلاگ تحقیقات قرآن و حدیث.ــــــــــــــ( 1392)، تاریخ تفسیر قرآن کریم، تنظیم و ویرایش: محمد جانی پور، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).جابر العلوانی، طه( 1427)، الوحده البنائیه للقرآن المجید، القاهره، مکتبه الشروق الدولیه.حجازی، محمد محمود( 139ق)، الوحده الموضوعیه فی القرآن الکریم، القاهره، مطبعه المدنی.حوّی، سعید ( 1405ق)، الأساس فی التفسیر، قاهره، دارالسلامه . خامه گر، محمد(1386)، ساختار هندسی سوره های قرآن، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی.دراز، محمد عبدالله(1970)، النبأ العظیم؛ نظرات جدید فی القرآن، کویت، دارالقلم.
ـــــــــــــــــ( 1391ق)، المدخل الی دراسة القرآن الکریم، الکویت، دارالقرآن الکریمذوقی، امین ( 1392)، «نگره ای جدید دربارة انسجام متنی سوره های قرآن کریم»، دوفصلنامه علمی پژوهشی مطالعات قرآن و حدیث، سال ششم، شمارة دوم.سعیدی روشن، محمدباقر( 1379) ، علوم قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).سیوطی، جلال الدین( 1421ق)، الإتقان فی علوم القرآن، بیروت، دار الکتب العربی.ـــــــــــــــــــــــ(1404)، در المنثور فی تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیه الله المرعشی النجفی.شاطبی، ابراهیم بن موسی(1421)، الموافقات فی أصول الشریعه، تحقیق عبدالله دراز، بیروت، دارالمعرفه.شحاته عبدالله، محمود (1369)، درآمدی به تحقیق در اهداف و مقاصد سورههای قرآن ، ترجمه: سید محمدباقر حجتی، تهران ، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.شوکانى، محمد بن على بن محمد( بى تا )، فتح القدیر، دارالمعرفه، بیروت.طباطبائی، محمدحسین ( 1417) ، المیزان فی تفسیر القرآن، قم ، دفتر انتشارات اسلامی .عزه دروزه، محمد(1383ق)، التفسیر الحدیث، القاهره، دار الإحیاء الکتب العربیّه .ــــــــــــــــ( بی تا)،القرآن المجید، بیروت ، بی نا.
علی الأبیض، أشواق حسن(1433) ، الوحده الموضوعیه فی القرآن الکریم، القاهره، دارالآفاق العربیه عباس، عوض الله عباس(1428)، محاضرات فی التفسیر الموضوعی، دمشق، دار الفکر.غزنوی ، موسی (1386)، «راز و رمز ژرفای قرآن» ، فصلنامه کوثر، سال پنجم، شماره 18.فراهی هندی، عبدالحمید( 1388ق)، دلائل النظام، المطبعه الحمیدیه.ــــــــــــــــــــ( 1420)، نظام القرآن و تأویل الفرقان بالفرقان، هند، الدائره الحمیدیه. فخر رازی(1420)، مفاتیح الغیب، بیروت، دار الإحیاء التراث العربیّ.قیطوری، عامر(1382)، قرآن ساخت شکنى و بازگشت نشانه، قم، کتاب طه.ـــــــــــــ( 1385)، «قرآن و گذر از نظم خطی؛ یک بررسی زبان شناختی»، دو فصلنامه زبان و زبان شناسی، شماره3 .فقهی زاده، عبدالهادی (1374)، پژوهشی در نظم قرآن، تهران ، انتشارات جهاد دانشگاهی.قاضی عبدالجبار المعتزلی(1965م)، المغنی فی أبواب التوحید و العدل، التحقیق: جورج قنواتی، القاهره، الدار المصریةه.مدنى، محمد( 1991م)، المجتمع الاسلامى کما تنظمه سورة النساء، مصر، بی نا.مطیع، مهدی و احمد پاکتچی و بهمن نامور مطلق(1388)، «در آمدی بر استفاده از روش های معناشناسی در مطالعات قرآنی»، مجله پژوهش دینی، شماره 18.
واحدی ، علی بن احمد( 1411ق)، اسباب النزول، بیروت، دار الکتب العلمیه وجدی، محمد فرید ( 1986م) ، المصحف المفسر، مصر، دارالمعارفsalwa awa(2006) ,textual relations in the qur,an relevance ,coherence ,structure , Routledge Studies in the Qur’an. Routledge: London and Newyork ,Mir, Mustansir(1993), The sura as a unity: A twentieth century development inQur`an exegesis, in Approaches to the Qur`an, G.R Hawting and Abdul-Kader A. Shareef (ed.), London: Routledge.نویسنده:احمد قرائی سلطان آبادی: دانشگاه ولی عصر رفسنجان دو فصلنامه پژوهشهای زبان شناختی قرآن – بهار و تابستان 1394.ادامه دارد... .
05:11 - 30 اردیبهشت 1397
82 بازدید
1 پاسخ