ادله حرمت کمک به پادشاه ستم گر و هم کاری با او

نوشتار حاضر، دنبال بررسی مهم ترین ادله حرمت هم کاری با حاکم ستم گر و موارد جواز آن از منظر فقه سیاسی شیعه است تا گامی مثبت در جهت تبیین مبانی بیداری اسلامی برداشته شود.

چکیدهبحث عدم جواز هم کاری با حاکم ستم گر، یکی از موضوعاتی است که ارتباط وثیق با بیداری اسلامی دارد. حاکم ستم گر در منابع فقهی شیعه، تعریف متمایز و خاص تری نسبت به فقه اهل سنت دارد. چنین حاکمی در روایات اسلامی ملامت شده و هم کاری با وی به هر شکل ممکن که به تقویت نظام سیاسی آن بینجامد، نامشروع و حرام است. نوشتار حاضر، دنبال بررسی مهم ترین ادله حرمت هم کاری با حاکم ستم گر و موارد جواز آن از منظر فقه سیاسی شیعه است تا گامی مثبت در جهت تبیین مبانی بیداری اسلامی برداشته شود.کلیدواژه هاهم کاری؛ حاکم ستم گر؛ جهاد؛ فقه سیاسیمقدمهیکی از امتیازات فقه سیاسی شیعه، گفتمان مبارزاتی آن علیه حاکم ستم گر است که آن را از گفتمان غالب اهل سنت متمایز می کند. حاکم ستم گر در فقه سیاسی شیعه، در شمار افراد ظالم به شمار آمده و ملامت شده است. بر اساس آراء فقهای شیعه، هم کاری با حاکم ستم گر، یکی از مصادیق بارز تعاون بر گناه به شمار آمده که قرآن آن را نهی کرده است. علاوه بر این، دسته ای از روایات، هم کاری با چنین حاکمی را به هر شکل ممکن حرام شمرده و تعدادی دیگر، مبارزه با آن را تا مرز برکناری و سقوط حکومت وی توصیه کرده اند. سیره اهل بیت:، سیره مسلمانان و نیز دلیل عقل، ادله دیگری است که بر این مسأله دلالت دارد. با توجه به دلایل موجود در فقه سیاسی شیعه، حاکم ستم گر نه تنها ملامت شده بلکه هم کاری با وی نیز بنابر اصل اولی حرام است و حتی مبارزه با وی نیز در صورت امکان و فراهم بودن شرایط واجب خواهد بود.

بدیهی است این اصل استثنائاتی دارد که همگی در عداد تقابل با حاکمیت ستم گر به شمار می آید بررسی این مبحث از آن جهت دارای اهمیت است که نوعی مبارزه منفی علیه حاکمیت حاکمان مستبد به شمار می آید و موجب تقویت مبانی فکری بیداری اسلامی می شود. اقوال فقهاحرمت کمک به حاکمان ستم گر و هم کاری با آنان، یکی از مباحث عمده در متون فقهی شیعه است. اغلب فقهای شیعه، این مبحث را در کتاب مکاسب با عنوان «معونهالظالمین» به عنوان یکی از مکاسب محرمه یاد کرده اند. برخی در این باره ادعای اجماع نموده و آن را مورد اتفاق تمامی فقها دانسته اند. از نظر شیخ انصاری، حرمت «معونه الظالمین» مورد اتفاق نظر تمامی فقهای شیعه است و از جمله گناهان کبیره به شمار می رود. (انصاری، 1411ق، ج1، ص213؛ مفید، 1413ق، ص587) میان فقها در این که مراد از معونهالظالمین چیست، اختلاف نظر وجود دارد. ایروانی در حاشیه خود بر مکاسب از کلمات شیخ استفاده کرده که کمک به حاکمان ستم گر را شامل می شود. (ایروانی غروی، 1426ق، ج1، ص251-252)با آن که درباره اصل هم کاری اتفاق رأی است، درباره موارد و جزئیات آن اختلاف نظر وجود دارد. مرحوم صاحب جواهر در این باره، میان حاکم ستم گر شیعه و اهل سنت تفاوت و تفصیل قائل شده است. (نجفی، 1392ق، ج23، ص47-48)[1] مرحوم شیخ انصاری درباره دایره شمول آن که آیا تنها شامل محرمات می شود و یا شغل های غیرمحرم همچون خیاطی و بنایی را نیز در برمی گیرد، دیدگاهی خلاف مشهور دارد.

ایشان هم کاری و کمک به ستم گران را در دو مورد حرام می داند: نخست کمک به ستم گران و هم کاری با آن ها در ظلم که نظریه مشهور فقهای امامیه است دوم که خاص نظر ایشان و برخی فقهای دیگر است، هم کاری و مشارکت در امور مباح همچون: خیاطی و معماری و ... است که اگرچه حرام نیست، شخص هم کار، با انجام دادن این امور از یاران و کارگزاران وی محسوب می شود. اما کمک به پادشاه ستم گر در غیر این موارد مانند ساخت مسجد و یا کمک برای دریافت مزد و یا حتی مجانی به طوری که عنوان کارگزاری و هم کاری و انتساب به پادشاه ستم گر به خود نگیرد، حرام نیست. (انصاری، 1411ق، ج1، ص213 و 216)علامه مجلسی نیز در آثار مختلف خود از جمله عین الحیات، حلیهالمتقین و نیز بحارالانوار به بررسی جوانب مختلف این مسأله پرداخته است. وی معونه الظالمین را یکی از گناهان کبیره معرفی کرده و آن را در زمره محرمات برشمرده است. (مجلسى، 1404ق، ج75، ص148) وی نظریه مشهور را برگزیده و کمک به ظالمان را در موارد غیرظلم حرام ندانسته است. شیخ مفید نیز کمک به ستم گران را در مواردی که خداوند از آن ها نهی کرده و هم چنین گرفتن اجرت را بر انجام دادن آن ها حرام می داند. (مفید، 1413ق، ص349)[2]بدین ترتیب شیخ مفید نیز نظریه مشهور را برگزیده است. مرحوم صاحب جواهر نیز کمک به ستم گران را در موارد حرام به نقل از مقنعه، مراسم و سلار جایز نمی داند. به اعتقاد ایشان، کمک به هر گنه کاری در انجام دادن آن جایز نیست و این قید به ستم گران اختصاص ندارد.

(نجفی، 1392ق، ج23، ص45)مرحوم محقق نراقی نیز در کتاب مستندالشیعه آورده که به طور مطلق کمک به ستم گران اعم از کمک به آن ها در ظلم و یا در انجام دادن هر گونه عمل حرامی، حرام است و سه دسته دلیل بر آن اقامه می کند ایشان به دو آیه شریفه «وَتَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوی وَلا تَعاوَنُوا عَلَی الإِثْمِ وَالْعُدْوانِ» (مائده/2) و هم چنین «وَلا تَرْکنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکمُ النّارُ» (هود/113)[3] استناد کرده است. مرحوم نراقی; در توضیح این آیه شریفه می نویسد:اگرتمایل داشتن به ستم گران حرام باشد، کمک به آن ها به طریق اولی حرام خواهد بود. (نراقی، 1415ق، ج14، ص106)[4]مرحوم محقق بحرانی نیز در کتاب حدائق الناظره در بحث «معونهالظالمین» اظهار کرده که قول مشهور مقید به قید «مایحرم» است؛ بنابراین هم کاری با ستم گران در اموری که در اصل حرام نیست مانند خیاطی، معماری و امثال آن، منع شرعی وجود ندارد. ایشان به نقل از کفایه، قید «بمایحرم» را آورده، اما حتی در موارد غیرحرام نیز درباره احتراز از کمک به ستم گران احتیاط کرده و دلیل آن را وجود برخی از روایات و آیات عامی دانسته که بر ممنوعیت مطلق آن دلالت دارد. (بحرانی، [بی تا]، ج26، ص110) البته در جای دیگر، همچون قول مشهور قید «بمایحرم» را آورده است. (بحرانی، [بی تا]، ج26، ص113)[5]مرحوم محقق اردبیلی نیز در مجمع الفائده، به این مسأله پرداخته و قید «بمایحرم» را آورده و کمک به ستم گران در حوزه مباحات را جایز شمرده و در نهایت قائل به کراهت شده است.

ایشان در بحث حرمت هم کاری، به چهار دلیل عقل، آیات، روایات و اجماع تمسک کرده  است وی در آیه شریفه «وَلا تَرْکنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکمُ النّارُ»، دو احتمال را مطرح می کند: اول آن که مراد همان حاکمان و پادشاهان ستم گر هستند که خود را جانشین پیامبر و ائمه: می دانند همچون معاویه و اعوان و امثالش؛ دوم مراد هر کسی است که به دیگری ظلم کند. (اردبیلی، [بی تا]، ج 10، ص58-59)[6]ابن ادریس حلی در کتاب سرائر، یکی از مکاسب محرمه و ممنوعه را دریافت مزد در قبال خدمت به پادشاه ستم گر دانسته است. وی پذیرش منصب حاکم ستم گر، مشارکت با وی در انجام دادن فعل قبیح، تبعیت از اوامر و نواهی وی و یا رضایت دادن به چیزی از طرف او را در مواقع عادی جایز نمی داند. (ابن حلی، 1410ق، ج2، ص206-207) صاحب جواهر در بحث حرمت کمک به ستم گران در فعل حرام، با تفصیل قائل شدن میان پادشاهان ستم گر شیعه و مخالف (اهل سنت) می گوید:کمک به ظالمان ... به قصد تلاش در بلندی مرتبه و حصول اقتدار آن ها بر مردم و قصد زیاده کردن سیاهی لشکر و تقویت سلطنت آن ها، بی شک حرام است؛ زیرا مثل اعانت بر ظلم، بلکه خود اعانت بر ظلم است؛ اما غیر این چیزها مثل خیاطی لباس یا خانه ساختن برایشان که فی نفسه مباح هستند و قصد تقویت سلطنت و اعتلای رتبه آن ها را ندارد، ظاهراً جایز است؛ گرچه خالی از کراهت نیست. مادامی که ضرورتی مثل تقیه ما را بدان نکشاند، نزدیکی به این پادشاهان در مظان هلاکت و نابودی است. تمامی این مطالب درباره پادشاهان ظالم و مخالف بود.

(نجفی، 1413ق، ج23، ص47)[7]آن گونه که از این عبارات استفاده می شود، وی صرف انجام دادن مباحات را در خدمت پادشاهان غیرشیعه بدون قصد و حب بقای آن ها مکروه می داند؛ اما کمک به پادشاهان شیعه در بخش مباحات از دیدگاه جواهر نه تنها جایز است، بلکه حب بقای آن ها نیز حرام نیست بلکه بقای آنان را موجب قوت و عزت جامعه شیعه می داند:اما پادشاهان اهل حق ظاهراً کمک به آن ها در مباحات مکروه نیست ....بلکه بعید نیست که حب بقای آن ها حرام نباشد. اگر به قصد صحیح بوده باشد که قدرت کلمه اهل حق و عزت آن ها از جمله آن قصد صحیح است. (نجفی، همان، ص47-48)به نظر می رسد ملاک جواز هم کاری با حاکمان ستم گر در امور مباح از نظر صاحب جواهر، تقویت عزت و سربلندی جامعه شیعه باشد، و گرنه هم کاری با آن ها ولو در امور مباح مجاز نخواهد بود. در مجموع مسلم است که فقهای شیعه، درباره هم کاری با حاکمان ستم گر در امور معصیت آمیز و یا اموری که ظلم به دیگران به شمار می رود، فتوا به حرمت داده اند. البته موارد مستثنا مورد اتفاق نظر فقهای شیعه نیست و همان گونه که ملاحظه شد، هر یک بر اساس ملاکاتی خاص دیدگاه های مختلفی داشته اند. ادله حرمت کمک به پادشاه ستم گر و هم کاری با اوحال که دیدگاه فقها درباره حرمت هم کاری با حاکمان ستم گر به تفصیل بیان شد، مناسب است ادله مورد استناد آنان نیز بررسی گردد.

بسیاری از فقها، چهار دلیل عقل، آیات، روایات و اجماع را در این مورد مطرح کرده اند:الف) آیاتبرخی فقها برای اثبات حرمت هم کاری با حاکم ستم گر، به دو آیه شریفه تمسک کرده اند (نراقی، 1415ق، ج3، ص153)؛ یکی آیه شریفه «وَلا تَعاوَنُوا عَلَی الإِثْمِ وَالْعُدْوانِ» (مائده/2)[8] است از این آیه شریفه، این گونه استفاده شده که چون هم کاری با ستم گران در جهت ظلمشان در واقع از مصادیق بارز اعانت بر اثم و عدوان است، بنابراین حرام خواهد بود.دوم، آیه شریفه «وَلا تَرْکنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا» (هود/113)[9] است. «رکون» به معنای میل اندک است. مرحوم شیخ انصاری; روایتی را آورده که در تفسیر این آیه شریفه وارد شده و «رکون» را توضیح داده است:امام فرمود: «معنای رکون به ظالم آن ست که مردی نزد سلطان ستم گر بیاید و همین اندازه دوست بدارد که او زنده باشد و دستانش را در جیب خود کرده یا از کیسه ای که دارد مبلغی به این مرد بپردازد. این مقدار حب بقا، رکون به ظالم است.» (انصاری، ج1، ص215)هنگامی که از داشتن تمایل ناچیز به ستم گران نهی شده، کمک به آن ها به مفهوم و طریق اولویت که مستفاد از عقل است، حرام و ممنوع خواهد بود. ب) روایاتروایات زیادی درباره حرمت کمک به ستم گران وارد شده که نه تنها حرمت، بلکه کبیره بودن هم کاری با آن ها را نشان می دهد. این روایات به دو دسته تقسیم می گردد: 1. روایات عامدسته ای از روایات، ظلم به دیگران را در هر قالب و موقعیتی ـ خواه ظلم شخصی و یا ظلم در قالب پذیرش ولایت ستم گر ـ مذموم و ممنوع می دانند.

طبیعی است فردی که با حکومت ستم گر هم کاری می کند، در واقع در ظلم به دیگران مشارکت داشته و مذمت شده استپیامبر (ص) در پاسخ به کسی که دوست داشت روز قیامت در روشنایی محشور شود فرمود: «به هیچ کس ظلم نکن تا روز قیامت در نور محشور می شوی!». (ری شهری، ج10، ص525)[10] آن حضرت در روایت دیگری، نتیجه ستم را ظلمت در روز واپسین دانسته و می فرمایند: «از ستم بر حذر باشید! زیرا ظلم نزد خداوند همان تاریکی در روز قیامت است». (صدوق، 1403ق، ج1، ص176؛ مجلسى، 1404ق، ج72، ص309)[11] هم چنین خداوند می فرماید: «غضب من بر کسی که ظلم به دیگری روا دارد که یاوری جز من نداشته باشد، بسیار شدید خواهد بود». (طوسى، 1414ق، ص405؛ عاملى، 1409ق، ج16، ص50)[12]در روایت دیگری، کمک به ظالم را دارای مجازات سختی دانسته، می فرماید: «کسی که ظالمی را بر ستمی هدایت نماید، همنشین هامان در آتش جهنم خواهد بود». (صدوق، 1362ش، ص426؛ مجلسى، 1404ق، ج101، ص293)[13] امام علی(ع) در یکی از خطب نهج البلاغه، مهم ترین دلیل پذیرش خلافت را از بین بردن ستم گران و کمک به ستم دیدگان و برپا داشتن حق معرفی داشته، می فرمایند:سوگند به خدایى که دانه را شکافت و روح را آفرید! اگر گروهى براى یارى من آماده نبودند و حجت خداوندى با وجود یاوران بر من تمام نمى گشت و پیمان الهى با دانایان درباره عدم تحمل پرخورى ستم کاران و گرسنگى ستم دیدگان نبود، مهار این زمام دارى را به دوشش مى انداختم.

(امام على(ع)، [بی تا]، ص49؛ ابن طاووس، 1400ق، ج2، ص421؛ ابن شهرآشوب، 1379ق، ج2، ص205)[14]آن حضرت در بیانی جذاب و رسا می فرمایند:سوگند به خدا! اگر با بى خوابى شبانگاهى روى خارهاى شکنجه زاى سعدان تا بامداد بیدار بمانم و در زنجیرهایى که مرا در خود بفشارد روى خاک ها کشیده شوم ، براى من محبوب تر از آن است که در آغاز ابدیت با خدا و رسولش دیدار کنم، در حالى که به بعضى از بندگانش ستمى کرده باشم و یا چیزى از متاع دنیا را غصب کنم! و چگونه به سود موجودیت طبیعى ام به کسى ستم نمایم، در صورتی که به سرعت رو به پوسیدگى مى رود و زمانى بس طولانى در زیر خاک هاى تیره مى ماند (امام على(ع)، [بی تا]،  ص346؛ نباطى بیاضى، 1384ق، ج1، ص163)[15]ایشان در نامه ای به مالک اشتر فرماندار مصر، او را از پیامدهای بسیار بد ظلم آگاه می سازند و می فرمایند:و کسی که بر بندگان خدا ستم کند، خدا را به دشمنى خویش برانگیخته است نه بندگان را؛ و خدا با هر کس دشمن شد، دلیلش را تباه می گرداند، و او با خدا درحال جنگ است، تا این که دست از ستم کارى بکشد و توبه کند. (اى مالک) این را بدان که براى از بین بردن نعمت خدا و تعجیل در نقمت او هیچ چیز بدتر از پایدارى بر ستم کارى نیست. خداوند در کمین ستم کاران نشسته و به دقت ناله و زارى مستمندان را گوش می دهد.

(مجلسى، 1404ق، ج33، ص599؛ حرانى، 1404ق‏، ص128)[16]در خطبه ای دیگر، ظلم را به انواع مختلفی تقسیم کرده؛ سپس ظلم بر بندگان را بدترین نوع آن دانسته، می فرمایند:آگاه باشید ظلم بر سه دسته است: ظلمى که بخشوده نشود و ظلمى که رها نگردد و ظلمى که قابل بخشش است و مورد تعقیب قرار نگیرد اما ظلمى که بخشوده نشود، شرک ورزیدن به خداست؛ زیرا خداوند فرموده است: «قطعاً خداوند شرک به او را عفو نخواهد کرد» و اما ظلمى که قابل گذشت و مغفرت است، ظلم بنده درباره خویشتن است در مورد ارتکاب بعضى از زشتى ها؛ و اما ظلمى که رهایى ندارد، ظلمى است که بندگان خدا به یک دیگر روا مى دارند، قصاص و مجازات در این مورد سخت است؛ زیرا این قصاص زخمى نمودن با کارد و زدن با تازیانه نیست، بلکه آن مجازات چیزی است که امثال این امور در قیاس با آن ناچیز است. (تمیمى آمدى، 1366ق، ص455؛ ابى فراس، [بی تا]، ج1، ص54)[17]همان گونه که گفته شد، این دسته از روایات عمدتاً درباره مذمت ظلم و عذاب ظالم است، اما بی شک هم کاری با ظالم که یکی از مصادیق آن در فقه سیاسی شیعه حاکم ستم گر به شمار می رود نیز خود ظلم مسلم است.2. روایات خاصبرخی از روایات به طور خاص، هم کاری با دستگاه جور را هرچند به اندازه ناچیز، زشت شمرده اند؛ از جمله: پیامبر (ص) قدم زدن و راه رفتن با ظالم را جرم می دانند: «کسی که با ظالم قدم بزند، هر آینه مرتکب جرم شده است».

(شعیرى،1363ش، ص155؛ کراجکى، 1410ق، ج1، ص351؛ نورى، 1408ق، ج13، ص125‏)[18] در مجموعه ورام بن ابی فراس به نقل از پیامبر (ص) آمده است: «کسی که به قصد کمک به ظالم حرکت کند، در حالی که می داند ظالم است، به تحقیق از اسلام خارج شده است (عاملی، همان، ج 17، ص182؛ طبرسى، 1385ق، ص315 و352)[19]در روایت دیگری، کمک به ستم گر برابر با بیزاری و برائت از ذمه خداوند و پیامبر (ص) شمرده است. (دیلمى، 1412ق، ج1، ص76؛ مجلسی، 1404ق، ج7، ص247)[20] روایات زیادی قریب به این مضمون، در کتب روایی آمده است. (صدوق، 1364ش، ص274؛ راوندى، 1409ق، ج3، ص1059)[21] در صحیحه ابی حمزه از امام سجاد(ع) از همراهی با گنه کاران و هم کاری با ظالمان پرهیز داده شده است. (حر عاملى، 1409ق، ج16، ص260؛ حلى، 1408ق، ص19)[22] بر اساس برخی از روایات، چنین عملی برائت از دین شمرده شده است. پیامبر (ص) در این باره فرمودند:کسی که بیعتی را بشکند یا پرچم گمراهی را بلند کند یا علمی را پنهان نماید یا مالی را محصور کند یا به ظالمی در ظلمش کمک نماید، در حالی که می داند که ظالم است، از اسلام دور شده است. (نوری، 1408، ج13، ص123؛ راوندى، [بی تا]، ص17)[23]از دیدگاه شیعه، هر نوع هم کاری با نظام ستم ولو به مقدار بسیار کم، همچون گردآوری قلم و دوات، حرام به شمار می آید و در حکم عضویت در چنین نظامی است. دلیل این مسأله، در این نکته نهفته است که در صورت نبودن چنین افرادی به عنوان «اعوان الظلمه» اساساً یا نظام ظلم مستقر نمی شد و یا استمرار نمی یافت.

پس استقرار و استمرار چنین نظام هایی مرهون هم کاران آن هاستاین مسأله در روایات فراوانی مذموم شمرده شده است. در روایتی از امام صادق(ع) هم کاری با نظام جور به مثابه خود ظلم تلقی شده است. ظالم و یاور وی در ظلم و هم چنین کسی که رضایت به ستم او می دهد، هر سه شریک در ظلم به شمار می روند. (شعیرى، 1363ش، ص155؛ صدوق، 1403ق، ج1، ص107)[24] از اطلاق برخی از نصوص، استفاده می شود که نه تنها هم کاری در اعمال ستم گرانه با نظام جور حرام است، بلکه هم کاری با حاکمان ستم گر حتی در اعمالی که ظلم هم نیست، حرام و معصیت کبیره به شمار می آید.امام صادق(ع) در این باره می فرماید:کسی که اسم خود را در دیوان جباران از فرزندان فلانی(کنایه است) ثبت کند، خداوند او را روز قیامت به حالت سرگردانی محشور می کند. (طوسى، 1365ش، ج6، ص329؛ صدوق، 1364ش؛ ص261؛ عاملى، 1409ق، ج17، ص186)[25]در روایت دیگری می فرمایند:من دوست ندارم گرهی برای آنان بزنم یا در مشک آب را محکم ببندم، در حالی که در مقابل این عمل، مدینه مال من باشد، نه نه! من حاضر نیستم قلم او را در مرکب بزنم؛ همانا اعوان و یاران ظالمان در روز قیامت در خیمه ای از آتش هستند تا خدای تبارک و تعالی به حساب مردم رسیدگی نماید.

(کلینی، 1365ش، ج5، ص107)[26]پیامبر (ص) می فرمایند:روز رستاخیز، ندایی بلند می شود که کجایند هم کاران ستم گران و آنان که برایشان دواتی آماده کرده و یا کیسه ای بسته و یا قلمی مهیا نموده اند؟ همه را با ستم گران محشور کنید! (دیلمى، 1408ق، ص408؛ مجلسى، 1404ق، ج72، ص272)[27]بر اساس روایت منقول از سلیمان جعفری، کمک به پادشاهان ظالم، کفر تلقی شده و عامل آن در قعر جهنم فرو خواهد رفت وی می گوید:از امام رضا(ع) سؤال کردم: «نظر شما درباره اعمال سلطان چیست؟» ایشان فرمود ند: «ای سلیمان! همراهی و هم کاری و تلاش برای برآورده کردن حوائج آنان مساوی با کفر است، و عمداً به آنان نگاه کردن [تقلید از آنان] از گناهان کبیره ای به شمار می آید که مستحق آتش جهنم است». (نوری، همان، ج17، ص191؛ مجلسى، 1404، ج76، ص15 )[28]به هر حال، روایات زیادی در متون روایی شیعه وجود دارد که هم کاری با دستگاه جور را جایز نمی داند؛ زیرا همان گونه که اشاره شد این هم کاری، موجب بقای آنان است و در نتیجه زمینه سلطه هر چه بیش ترشان را فراهم خواهد کرد.

امام در روایت دیگری می فرماید:وقتی روز قیامت می شود، منادی ندا می دهد: کجایند ستم گران؟ کجایند اعوان و انصار ظلمه؟ کجایند کسانی که در دنیا شبیه ظلمه بودند؟ حتی کسی که قلمی برای آنان (ظلمه) تراشیده باشد یا لیقه [مقداری ابریشم و پشم که در مرکب قرار می دهند تا مرکب نریزد] در دوات و مرکب آن ها گذاشته باشد، آن گاه همه این افراد در یک تابوت آهنی جمع می شوند، سپس همه با هم به جهنم پرتاب می شوند (عاملى، 1409، ج17، ص180؛ نورى، 1408، ج13، ص124)[29]در حدیث نبوی آمده است:هرکس تازیانه ای را نزد سلطان ستم گری نگه دارد خداوند آن تازیانه را به صورت ماری درمی آورد که طول آن هفتاد هزار ذراع باشد و آن را روز قیامت در میان آتش جهنم بر چنین فرد کمک کار ظالم مسلط می کند و در آتش جهنم، ابدی خواهد ماند. (صدوق، 1413ق، ج4، ص17؛ صدوق، 1362ش، ص431)[30]در روایت امام صادق(ع) به نقل از یونس بن یعقوب چنین آمده: «ستمگران را حتی در ساختن مسجد هم یاری نکن!» (طوسى، 1365ش، ج6، ص326؛ عاملى، 1409، ج17، ص180)[31]با آن که ساختن مسجد ارزش و ثواب زیادی دارد آن ها را نباید یاری کرد، زیرا مسجد ساختن حاکم ستم گر، حکم مسجد ضرار را دارد که بر اساس تقوا بنا نهاده نشده بود.

همچنین آن حضرت از کمک به ستم گران در امور مباح نیز ابا دارند و می فرمایند:دوست ندارم گرهی برای آنان بزنم یا دهان مشک آنان را ببندم و حال آن که مابین لابتین برای من باشد [سرزمینی بزرگی بین مدینه]! حتی حاضر نیستم قلمی را برای آنان بتراشم؛ زیرا اعوان ظلمه در روز قیامت در خیمه ای از آتش خواهند بود تا زمانی که خداوند از حساب مردم فارغ شود (کلینى، 1365ش، ج5، ص107؛ طوسى، 1365ش، ج6، ص331)[32]ایشان هم چنین رابطه وثیقی میان نزدیک شدن به حاکم ستم گر و دوری از خدا برقرار دانسته، می فرمایند:هیچ بنده ای به پادشاه ستم گر نزدیک نگشت مگر آن که از خداوند دور شد.(صدوق، 1364ش، ص260؛ 1408ق، ص408)[33]بیهقی در سنن خود از کعب بن عجره از حضرت رسول (ص) نقل کرده که فرمودند:به زودی پس از من امرایی خواهند آمد. پس هر کس بر آنان وارد شود و آنان را تصدیق نماید و بر ستم یاری کند، نه او از من است و نه من از او هستم و بر حوض کوثر وارد نخواهد شد. (دیلمى، 1412ق، ج1، ص70؛ نورى، 1408ق، ج13، ص127)[34]به هر حال، روایات زیادی در این باره وجود دارد که همه آن ها بر عدم جواز هم کاری با ظالمان دلالت دارد. فهم این نکته مهم است که هم کاری با حاکمان ستم گر در امور مباح یا حرام به طور عموم جایز نیست و جایگاه چنین فردی در آتش جهنم است.

 ج) عقلهمان گونه که عقل به طور مستقل بر زشت بودن ظلم به دیگران دلالت دارد، به این مسأله نیز حکم می کند که اساساً کمک به ستم گران قبیح است و مناط هر دو حکم، وجود مفسده ای است که بر آن ها مترتب می گردد فقهای زیادی دلیل عقل را بر حرمت این مسأله بیان کرده اند. مرحوم خویی در کتاب مصباح الفقاهه، یکی از دلایل مهم عدم هم کاری با پادشاه ستم گر را دلیل عقلی بر این مسأله خوانده است.(خویی، 1377، ج1، ص292 و 655)[35]مرحوم بحرانی نیز در حدائق الناظره، کمک به ستم گران را به دلیل ظلم بودن ماهیت آن عقلاً حرام می داند. ( بحرانى، 1405ق، ج18، ص121)[36] مرحوم سیدمحمد مجاهد نیز به نقل از مقدس اردبیلی در مجمع الفائده، دلیل عقلی برای حرمت کمک به ستم گران آورده است. (طباطبایى حائرى، [بی تا]، ص314) بنابراین عقل منحاز بدون در نظر داشتن ادله دیگر، به قبح هم کاری با ستم گران پی می برد. د) اجماعمرحوم خویی; ادعا کرده که کمک به ستم گران جایز نیست و بر آن ادعای عدم خلاف میان تمامی مسلمانان کرده است. (خوئی، همان، ج1، ص654-655)[37] البته ایشان این اجماع را مستند به آیات و روایات وارده در این زمینه می داند؛ بنابراین اجماع مزبور مدرکی است و ارزش و اعتباری نخواهد داشت.

ه) تلقی صحابه و تابعین از مشارکت و هم کاری در نظام جوردر میان صحابه و تابعین شیعی، حرام بودن هم کاری با نظام جور امری قطعی به شمار می آمده؛ به طوری که وقتی امام صادق(ع) از حاجت مندی که درخواست کمک می کرد پرسیدند که چرا در دستگاه حکومت کار نمی کنی، در پاسخ گفت: «مگر شما آن را بر ما حرام نکرده اید؟» (محدث نوری، 1408، ج2، ص437)از پاسخ این سائل، استفاده می شود که در آن دوره حرمت هم کاری و فعالیت در دستگاه حاکمان جور میان مردم امری بدیهی بوده است سؤال امام صادق(ع) را نیز از این شخص نمی توان نشانه جواز هم کاری دانست؛ بلکه معلوم می شود که حضرت در صدد آزمایش او بوده اند و سکوت ایشان در برابر پاسخ مخاطب، بیان گر درست بودن این مدعاست. گاهی اوقات برخی اصحاب ائمه: در پذیرش برخی از مناصب حکومتی از آنان اجازه می گرفتند و احیاناً به آنان چنین اجازه ای داده می شد. (عاملى، 1409، ج12، ص143) این امر نشان می دهد که قبول چنین مناصبی، در عداد کمک به حاکمان ظالم تلقی و حرام محسوب شده است. سلیمان جعفری از یاران امام رضا(ع) می گوید:از امام(ع) سؤال کردم: نظرتان درباره مشارکت در حکومت جور چیست؟ پاسخ دادند: «ای سلیمان مشارکت در اعمال آن ها و کمک نمودن به آن ها و پذیرش درخواست های آنان هم پایه کفر است».

(عاملى، 1409، ج17، ص191؛ مجلسى، 1404، ج76، ص15)[38]این سؤال، به نوعی کسب اجازه از محضر حضرت برای هم کاری به شمار می آمده و یا دست کم نشانه ظنی است که وی به حرمت چنین عملی داشته که برای دریافت پاسخ قطعی، اقدام به پرسش کرده است مرحوم شیخ انصاری نیز چنین تلقی هایی را تأیید نموده اند. کسب اجازه شیعیان از ائمه: در این باره، بیان گر حرمت مسلم مشارکت در امور نظام جور است. (خمینی، 1381، ج2، ص109) موارد یادشده، همگی بیان گر این مهم هستند که اساساً هم کاری با حاکم ستم گر مردود است.پی نوشت:[1]. «... فان القرب الیهم مطلقا مظنه الهلاک، هذا کله فی ظلمه المخالفین و سلاطینهم. وأما سلاطین أهل الحق فالظاهر عدم الکراهه فی اعانتهم على المباحات، لکن لاعلى وجه یکون من جندهم وأعوانهم، بل لایبعد عدم الحرمه فی حب بقائهم، خصوصا اذا کان لقصد صحیح من قوه کلمه أهل الحق و عزهم، والله العالم.»[2]. «و معونه الظالمین علی ما نهی الله عنه حرام و اخذ الاجره علی ذلک سحت حرام».[3]. و (شما مؤمنان) هرگز نباید با ستم گران همدست و دوست و بدانها دلگرم باشید وگرنه آتش (کیفر آنان) شما را هم خواهد گرفت.[4]. «الرکون المحرم هو المیل القلیل، فکیف بالاعانه؟»[5]. «و اما معونه الظالمین بما کان ظلما و محرما فیدل علی تحریمه: العقل و النقل، کتابا و سنه».[6]. «لکن الاحوط الاحتراز منه لبعض الاخبار الداله علی المنع و قوله تعالی وَلا تَرْکنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکمُ النّارُ».[7].

«فالظاهر جوازه، و إن کان هو لایخلو من کراهه، ما لم تدع الضروره من تقیه و نحوها الیه، فان القرب الیهم مطلقا مظنه الهلاک، هذا کله فی ظلمه المخالفین و سلاطینهم»[8]. «در نیکی ها و تقوا به یک دیگر کمک کنید، نه این که هم کارى بر گناه و تعدى نمایید!»[9]. «و به کسانی که ستم کرده اند، متمایل نشوید که آتش دوزخ به شما می رسد!»[10]. «اُحبّ أن اُحشر یوم القیامه فی النّور قال: لا تظلم أحداً، تُحشر یوم القیامه فی النور».[11]. «إیاکم والظّلم فإن الظلم عندالله هو الظلمات یوم القیامه».[12]. «یقول اللّه عزّ وجلّ اشتدّ غضبی علی من ظلم من لا یجد ناصراً غیری».[13]. «من دلّ جائراً علی جور کان قرین هامان فی جهنّم».[14]. «اما و الّذى فلق الحبّه و برأ النّسمه، لولا حضور الحاضر وقیام الحجّه بوجود الناصر، وما أخذ الله علی العلماء أن لا یقارّوا علی کظّه ظالم، ولا سغب مظلوم لألقیت حبلها علی غاربها».[15]. «واللّه لأن أبیت علی حسک السعدان مسهداً، أو اُجَرّ فی الأغلال مُصفّداً، أحبُّ إلی من أن ألْقَی اللّهَ ورسُولَهُ یوم القیامه ظالماً لبعض العباد، أو غاصباً لشیءٍ من الحُطَام، وکیف أظْلِم أحَداً لنَفْسٍ یسرِعُ إلی البِلَی قُفُولُهَا، ویطُولُ فی الثّری حُلُولُها».[16]. «و من ظلم عباد اللّه کان اللّه خصمهُ دون عباده، ومن خاصمه اللّه، أدحض حُجّته، وکان للّهِ حَرباً حتی ینزع، أو یتوب ولیس شیءٌ أدعی إلی تغییر نعمه اللّه، وتعجیل نِقمتهِ من إقامه علی ظُلم، فإنّ اللّه سمیع دعوه المُضطَهدین، وهو للظالمین بالمِرْصَادِ».[17]. «ألا و ان الظلم ثلاثه: فظلم لا یغفر، وظلم لا یترک، وظلم مغفور لا یطلَبُ.

فأمّا الظلم الذی لا یغفرُ : فالشرک باللّه ..، وأمّا الظلم الذی یغفر: فَظُلمُ العبد نفسه عند بعض الهنات وأمّا الظلم الذی لا یترک: فظلم العباد بعضهم بعضاً . القصاص هُناک شدید، لیس هو جَرحاً بالمُدَی، ولا ضرباً بالسیاط، ولکنّهُ ما یستصغر ذلک معه».[18]. «مَنْ مَشَى مَعَ ظَالِمٍ فَقَدْ أَجْرَمَ».[19]. «مَنْ مَشَى إِلَى [الی] ظَالِمٍ لِیعِینَهُ وَ هُوَ یعْلَمُ أَنَّهُ ظَالِمٌ فَقَدْ خَرَجَ مِنَ الْإِسْلَامِ».[20]. «من اعان ظالما بباطل لیدحض به حقا فقد برئ من ذمه رسول الله و ذمه رسوله».[21]. به طور مثال، در روایتی آمده است: «من أعان ظالما على مظلوم لم یزل الله علیه ساخطا حتى ینزع من معونته».[22]. «إیاکم وصحبه العاصین، ومعونه الظالمین!»[23]. «من نکث بیعه او رفع لواء ضلاله او کتم علما او اعتقل مالا ظلما او اعان ظالما علی ظلمه و هو یعلم انه ظالم فقد برء من الاسلام».[24]. عن الصادق(ع) قال: «العامل بالظلم و المعین له و الراضی به شرکاء ثلثتهم».[25]. «من سود اسمه فی دیوان الجبارین من ولد فلان حشره الله یوم القیامه حیرانا».[26]. ما اُحبّ أنّی عقدت لهم عقده، أو وکیت لهم وکاء ...، ولا مده بقلم، إن أعوان الظلمه یوم القیامه فی سرادق من نار، حتی یحکم اللّه بین العباد.[27]. وفی خبر السکونی عن جعفر بن محمد، عن آبائه:، قال: «قال رسول الله (ع): إذا کان یوم القیامه نادی منادٍ : أین أعوان الظلمه؟ ومن لاق لهم دواه؟ أو ربط کیساً؟ أو مدّ لهم مدّه قلم؟ فاحشروهم معهم».[28].

«قال: قلت لأبی الحسن الرضا(ع) ما تقول فی أعمال السلطان؟ فقال: «یا سلیمان، الدخول فی أعمالهم، والعون لهم، والسعی فی حوائجهم عدیل الکفر، و النظر الیهم علی العمد من الکبائر التی یستحق بها النار»[29]. «إذا کان یوم القیامه ینادی مناد: أین الظلمه، أین أعوان الظلمه، أین أشباه الظلمه حتى من برى لهم قلما أو لاق لهم دواه، فیجتمعون فی تابوت من حدید، ثم یرمى بهم فی جهنم»[30]. «من علق سوطا بین یدی سلطان جائر جعلهاالله حیه طولها سبعون ألف ذراع، فیسلطها الله علیه فی نار جهنم خالدا فیها مخلدا».[31]. «لا تعنهم على بناء مسجد».[32]. «ما احب أنی عقدت لهم عقده، أو وکیت لهم وکاء وأن لی ما بین لابتیها، لا ولا مده بقلم، إن أعوان الظلمه یوم القیامه فی سرادق من نار حتى یفرغ الله من الحساب».[33]. «ما اقترب عبد من سلطان جائر إلا تباعد من الله».[34]. «سیکون بعدی امراء فمن دخل علیهم فصدقهم و اعانهم علی ظلمهم فلیس منی و لست منه، و لن یرد علی الحوض».[35]. «مما استقل به العقل وقامت علیه ضروره العقلاء».[36]. «و اما معونه الظالمین بما کان ظلما و محرما فیدل على تحریمه: العقل و النقل، کتابا و سنه».[37]. «أما معونه الظالمین فی ظلمهم، فالظاهر انها غیر جائزه بلا خلاف بین المسلمین قاطبه بل بین عقلاء العالم، بل التزم جمع کثیر من الخاصه والعامه بحرمه الاعانه على مطلق الحرام وحرمه مقدماته».[38]. «یا سلیمان الدخول فی اعمالهم و العون لهم و السعی فی حوائجهم عدیل الکفر.

»مراجعفهرست منابعابن ابى فراس، ورام، مجموعه ورام، قم: مکتبه الفقیه، [بی تا]ابن شهرآشوب مازندرانى، مناقب آل ابی طالب(ع)، قم: مؤسسه علامه، 1379ق.ابن طاووس، سیدعلى بن موسى، الطرائف، قم: چاپخانه خیام، 1400ق.اردبیلی، احمد، مجمع الفایده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، تحقیق و تصحیح مجتبی عراقی و شیخ علی پناه اشتهاری و حسین یزدی، قم: منشورات الجماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه، [بی تا].امام على بن ابى طالب(ع)، نهج البلاغه، قم: دار الهجره، [بی تا].انصاری، شیخ مرتضی، المکاسب، الطبعهالاولی، قم: منشورات دارالذخائر، 1411ق.ایروانی غروی، میرزا علی، حاشیه المکاسب المحرمه، قم: منشورات صبح صادق، 1426ق. بحرانى، یوسف بن احمدبن ابراهیم، الحدائقالناضرهفی احکامالعتره الطاهره ، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1405ق.بحرانی، یوسف، الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره، قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، [بی تا].تمیمى آمدى، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، قم: دفتر تبلیغات اسلامى، 1366ش.حرانى، حسن بن شعبه، تحف العقول، قم: جامعه مدرسین، 1404ق.حلى، رضى الدین على بن یوسف، العدد القویه، قم: کتابخانه آیت الله مرعشى، 1408 ق.الحلی، محمدبن ادریس، السرائر، تحقیق: لجنه التحقیق، الطبعهالثانیه، قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، 1410ق.خمینی، روح الله، مکاسب محرمه، قم: الطبعهالثالثه، تذییلات: مجتبی طهرانی، اسماعیلیان، 1381.

خوئى، سید ابوالقاسم، التنقیح فی شرحالعروهالوثقى، الطبعهالثالثه، قم: دارالهادى،1410قــــــــــــــ ، مصباح الفقاهه، تحقیق: محمدعلی توحیدی تبریزی، قم: مکتبهالداوری، 1377.دیلمى، حسن بن ابى الحسن، ارشاد القلوب، شریف رضى، 1412ق.ــــــــــــــ ، اعلام الدین، قم: مؤسسه آل البیت:، 1408ق.راوندى، سیدفضل الله، النوادر، قم: ‏مؤسسه دارالکتاب، [بی تا].راوندى، قطب الدین، الخرائج و الجرائح، قم: مؤسسه امام مهدى (عج)، 1409ق.شعیرى، تاج الدین، جامع الاخبار، رضى، قم: 1363ش.شیخ حر عاملى، وسائلالشیعه، قم: مؤسسه آل البیت:، 1409ق.شیخ صدوق، الامالی، تهران: کتابخانه اسلامیه، 1362ش.ــــــــــــــ ، الخصال، قم: جامعه مدرسین، 1403ق.ــــــــــــــ ، ثواب الاعمال، قم: شریف رضى، 1364ش.ــــــــــــــ ، من لا یحضره الفقیه، قم: جامعه مدرسین، 1413ق.شیخ طوسى، الامالی، قم: دارالثقافه، 1414ق.ــــــــــــــ ، التهذیب، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1365ش.شیخ مفید، المقنعه، قم: کنگره جهانى شیخ مفید، 1413ق.طباطبایى حائرى، سیدمحمد، مجاهد المناهل ، قم: مؤسسه آل البیت:، [بی تا].طباطبایی حکیم، سیدمحسن، مستمسکالعروهالوثقى، الطبعهالرابعه، قم: منشوراه مکتبه آیه الله العظمى المرعشی النجفی، 1404ق.طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل فی بیان احکام الشرع بالدلائل، الطبعهالاولى، قم: تحقیق و نشر: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، 1412ق.طبرسى، ابوالفضل على بن حسن، مشکاه الانوار، نجف اشرف: کتابخانه حیدریه، 1385ق.

طبرى، عمادالدین، بشارهالمصطفی، نجف: کتابخانه حیدریه، 1383قطوسى، محمدبن حسن ابوجعفر،  المبسوط فی فقهالامامیه، مصحح: سیدمحمدتقى کشفى،  چاپ  سوم ، تهران: المکتبه المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه ، 1387ق.عیاشى، محمدبن مسعود، تفسیر العیاشی، تهران: چاپخانه علمیه، 1380ق.کراجکى، ابوالفتح، کنزالفوائد، قم: دار الذخائر، 1410ق.کلینی، محمدبن یعقوب، کافی، چاپ چهارم، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1365.مجلسى، بحارالانوار، بیروت: مؤسسهالوفاء، 1404ق.محدث نورى، مستدرک الوسائل، قم: مؤسسه آل البیت:، 1408ق.محمدی ری شهری، محمد، میزانالحکمه، الطبعه الاولى، قم: نشر دارالحدیث، [بی تا].نباطى بیاضى، على بن یونس، الصراط المستقیم، نجف: کتابخانه حیدریه، 1384ق.نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1392ق.نراقی، احمدبن محمد مهدی، مستندالشیعهفی احکامالشریعه، مشهد: مؤسسه آل البیت: لاحیاء التراث، 1415ق.نویسنده:محمدعلی میرعلی: دانشیار جامعه المصطفی العالمیهفصلنامه شیعه شناسی شماره 53ادامه دارد....

05:13 - 11 آذر 1396

44 بازدید

1 پاسخ