عوامل مؤثر در پیروزی انقلاب اسلامی

مستشرقان پس از یک غفلت طولانی، به نقش و اهمیت مکتب تشیع و کارایی آن در رویدادهای سیاسی و اجتماعی در ایران پی بردند و اعتراف کردند که چه پتانسیلی در مذهب تشیع و اعتقادات شیعیان نهفته است.

چکیدهوقوع انقلاب اسلامی ایران، آثار عمیق، گسترده و متفاوتی بر نظریهپردازان غربی گذاشت و در عصری که حضور دین در جامعه پایان یافته تلقی می‏شد، چالش‏های فراوانی را برای دنیای غرب ایجاد کرد و در پی آن، موجی از نظریهپردازان غرب توجه خود را به انقلاب ایران معطوف ساختند. از آنجا که مذهبی بودن انقلاب اسلامی، یکی از ویژگی‏های آن بهشمار می‏رود، و با توجه به پیروی اکثریت مردم ایران از مذهب تشیع، برخی از نظریهپردازان انقلاب اسلامی، این پدیده را با چنین دیدگاهی مطالعه کرده‏اند. مستشرقان پس از یک غفلت طولانی، به نقش و اهمیت مکتب تشیع و کارایی آن در رویدادهای سیاسی و اجتماعی در ایران پی بردند و اعتراف کردند که چه پتانسیلی در مذهب تشیع و اعتقادات شیعیان نهفته است. اندیشمندان غربی در مورد انقلاب ایران، نقش مذهب را بسیار چشمگیر می‏دانند که توانسته است گروه‏های غیرمذهبی یا شبهمذهبی را نیز تحت تأثیر خود قرار دهد. مکتب تشیع با معارف عمیقی چون اعتقاد به مهدویت، وجود روحانیون و مراجع و رهبری دینی، عاشورا، شهادت، وحدت و اتحاد توانسته است بزرگترین انقلاب قرن را رقم بزند که درک این انقلاب برای بسیاری از اندیشمندان دشوار است.کلیدواژگانانقلاب ایران، شیعه، عاشورا، مستشرقان، مهدویتمقدمهپیروزی انقلاب اسلامی ایران نظریههای انقلاب را دگرگون ساخت و موجی از نظریههای جدید پیرامون پدیده انقلابها را به ادبیات سیاسی جهان وارد کرد.

محور اصلی این حرکت و انقلاب، عنصری به نام مذهب است که پشتوانه آن، نهاد فکری و تاریخی شیعه است امام خمینی;، در اوج ناباوری تحلیلگران بینالمللی، با عقاید مذهبی ـ که غرب آنها را کهنه و قرون وسطایی میدانست ـ جهان را تکان داد. (حاجتی، 1381، ص28)انقلاب اسلامی ایران ضمن طرح اسلام به عنوان نیرویی جدید در جهان مدرن، نظریه پایان دوره دین را بهچالش کشید و ثابت کرد که نه تنها دوره دین و باورهای مذهبی بهپایان نرسیده است، بلکه مذهب می تواند به مثابه نیروی تحول زا در جوامع، ایفای نقش کند. «اوج گیری خیزش مذهب و انقلاب، سراسر جهان را درنوردید و دنیای غرب بهدلیل انقلاب ایران، بار دیگر اسلام را کشف کرد». (همان، ص32) بسیاری از پژوهشگران، پس از آگاهی از نقش تاریخی مذهب در تحولات سیاسی ـ اجتماعی جامعه ایران از جمله انقلاب، این پدیده را با چنین دیدگاهی مطالعه کرده‏اند که از میان متغیرهای انقلاب (نظریه‏های توطئه، مشکلات اقتصادی، مدرنیزه کردن ایران و...)، اساسی ترین عامل کدام است . تحقیق و بررسی نظرات مستشرقان درباره ابعاد گوناگون انقلاب اسلامی با شناختی که از خطوط فکری، ساختار ذهنی و روشهای کاری آنان در دست است، جای تأمل دارد.این انقلاب، عظمت خود را از اسلام و مکتب تشیع دارد و این همان امری است که حتی ناظران غربی هم نمی توانند آن را کتمان کنند.

پروفسور آن‏ماری شیمل (Anne Marie schimmel)، دانشمند و مستشرق برجسته آلمانی بیان میکند: آنچه مرا خیلی ناراحت کرده و آزار میدهد، این است که شخص نبی گرامی اسلام/ در غرب بسیار ناشناخته است عده کمی در اروپا هستند که میدانند ایشان حلقه عشق میلیونها مسلمان است». (روزنامه اطلاعات، 1357)ماکس وبر Max Weber))، نخستین اندیشمندی بود که در دنیای غرب به نقش دین و مذهب در انقلاب‏ها توجه کرد. وی در دیدگاه خود، بر نقش نظام عقیدتی و تأثیر آن که بر کنش افراد، تأکید میکند. از نظر وی، بهره‏کشی طبقه حاکم از طبقه محروم و محکوم در جامعه، در بستر اندیشه و تفکر در جامعه معنا می‏یابد. در برداشت وبر، دین و نظام‏های عقیدتی بر نحوه ادراک نیز تأثیر می‏گذارد. بنابراین، در جوامع غربی، آنجا که مذهب پروتستان مسلط است و ارزش‏های طبقه کارگر بر اساس آموزه‏های مذهبی شکل می‏گیرد، احتمال بروز انقلاب جامعه‏گرایانه کم است. بهنظر وبر، نقش اندیشه‏ها در کنش و وا‏کنش جوامع متفاوت است. (وبر، 1374، ص392)گروهی از نویسندگان که انقلاب اسلامی و ویژگی‏های آن را تحلیل و تبیین کرده‏اند، به نقش شریعت در این پدیده، توجه ویژه‏ای داشته و در تفسیرهای خود به آن پرداخته‏اند. پیروزی انقلاب را می توان گوشهای از قدرت اسلام و تشیع دانست و به آن مباهات کرد؛ انقلابی که با پیروزی خود نظر اغلب تحلیلگران انقلاب اسلامی ایران را بهخود جلب کرد و ناظران خارجی را بهحیرت انداخت.

آرنولد توین بی ((Arnold Toynbee، مورخ معروف انگلیسی، از معدود کسانی است که در دنیای غرب تجدید حیات و عظمت تمدن اسلام و برقراری حکومت اسلامی را با عنوان «پان اسلامیسم» از دیدگاه خود پیش بینی کرده بود (محمدی، 1378، ص21).تعبیر آرنولد توین بی، همان تعبیری دیلیپ هیرو Dilip Hiro)(، نویسنده هندی است: «بسیاری از مفسران، ایران را بهعنوان یک نمونه ای از احیای اسلامی که جهان اسلام را در طول دهههای گذشته دربر گرفته، بیان می کنند». (همان، ص222) او در خصوص موفقیت و پیروزی انقلاب اسلامی می گوید: «یک شگفتی (حتی) برای انقلابیون بود؛ همان  طوری‏ که برای شاه و حامیان خارجی اش بود». (همان، ص217) و «ظهور امام خمینی ـ رحمت الله علیه ـ بهعنوان رهبر بلامنازع حرکت انقلابی، شگفتی عمدهی دیگری بود.» (همان، ص218)    دکتر منصور معدل استاد دانشگاه انگلستان معتقد است که؛ «ویژگی اصلی انقلاب ایدئولوژی است. تصور انقلاب ایران بدون ‏توجه به نقش اسلام‏ شیعی در ایجاد و تداوم جنبش انقلابی57 و تأثیر آن در شکل گیری پیامدهای انقلابی، بسیارمشکل است». (معدل، 1375، ص52)میشل جانسون  (Mishelle Johnson)درباره انقلاب ایران اظهار داشت: می توان به طور حتم گفت که انقلاب ایران نخستین پیروزی مسلمین بر غرب، از قرن شانزدهم به این طرف محسوب می شود و نکته اینجاست که اسلام، عامل هدایت کننده این انقلاب بود و هیچ یک از عوامل تأثیرگذار غربی در آن نقشی نداشتند.

در واقع، این انقلاب عظمت خود را از اسلام و مکتب تشیع دارد و این همان امری است که حتی ناظران غربی هم نمی توانند آن را انکار کنند پرسش اصلی در این پژوهش این است که از دیدگاه مستشرقان، مکتب تشیع چه نقشی در پیروزی انقلاب اسلامی ایران داشته است؟تعریف مفاهیمانقلاب: «انقلاب‏ عبارت است از تلاش موفق یا ناموفق که بهمنظور ایجاد تغییراتی در ساخت جامعه از طریق اعمال خشونت انجام می‏گیرد». (جانسون، 1363، ص17) ارائه تعریفی دقیق از انقلاب، آسان نیست. بهطور کلی میتوان انقلاب را این گونه تعریف کرد: انقلاب، دگرگونی بنیادی در همه زمینههای اجتماعی، اخلاقی، اقتصادی، حقوقی و بهویژه سیاسی است نسبتبه ‏آنچه پیش ‏از انقلاب استوار بوده است؛ و این د‏گرگونی‏‏ها همیشه با سرنگونی نظام سیاسی حاکم پیش می‏آید و اغلب با کارهای خشونتآمیز و خونریزی‏ها همراه‏ است. (عبدالحمید، 1370، ص364)شیعه: «کسانی که از علی پیروی کرده و به طرفداری از آن حضرت، با دشمنان او مبارزه کرده و پس از او، از فرزندان او که جانشین آن حضرت بودهاند، پیروی کردهاند». (طبرسی، 1358، ج11، ص21) «کسانی که جانشینی پیامبر اکرم/ را حق اختصاصی خاندان رسالت دانسته و در اخذ معارف اسلام، پیرو مکتب اهلبیت (امامان شیعه) می‏باشند». (طباطبایی،1354، ص26-25)مستشرق: «مستشرق در لغت، بهمعنای روشن و تابان و شرق‏شناس(= خاورشناس) است؛ و به کسی که درمورد مسائل مشرقزمین تحقیق کند، مستشرق گویند».

(دهخدا، 1377، ج13، ص20821)عوامل مؤثر در پیروزی انقلاب اسلامیپرسش اساسی این است  که چرا مردم ایران پس از یک قرن تلاش برای مدرن شدن، در برابر مدرنیته قیام کردند؛ در حالی که بهصورت طبیعی می بایست در غرب که مهد مدرنیته است، چنین اتفاقی رخ می داد؟ علت این امر را باید در مذهب تشیع جستوجو کرد؛ زیرا مذهب شیعه خصوصیاتی دارد که فرهنگ غرب فاقد آن است اندیشه شیعی و آموزه های آن بود که باعث شد بسیاری از اندیشمندان سکولار برای تحلیل انقلاب، درباره اسلام و تشیع و نقش آن در پیروزی انقلاب تحقیق کنند. در این مقاله برخی از این دیدگاه‏ها مورد بررسی قرار میگیرد:الگوی مهدویایمان به مهدویت، جایگاه والایی در فرهنگ ناب شیعه دارد. شیعه، حیات و بالندگی خود را مدیون آن است و بر آن اساس زندگی و رشد می‏کند. فرهنگ مهدویت، در شکل‏گیری مبانی فکری و ایدئولوژیکی انقلاب ایران نقشی مؤثر و انکارناشدنی داشت و ایمان به مهدویت، رمز پیروزی انقلاب اسلامی بود. روحیه انقلابی شیعه، بر پایه اندیشه بنیادین مهدویت شکل گرفته و این دیدگاه است که انتظار طولانیمدت و بازگشت نهایی دوازدهمین امام شیعه برای شکل دادن عصر جدید را تبیین میکند. 2011, p.21)، (Corman ویلیام وات (William Watt)، می‏گوید: «اعتقاد به امامت و مسئله انتظار، از جمله ویژگی‏های تشیع‏اند که در اندیشه سیاسی شیعه، نقش مهمی ایفا می‏کنند.این منجیگری، تبدیل به یکی از جنبههای اساسی اسلام تشیع شد».

(بلخاری، ]بی‏تا[، ص130) اندیشه سیاسی شیعه با آموزه مهدویت همواره پویا و با نشاط بوده و درهمه حال نقش اساسی را در قیام مردم ایران ایفا کرده استمیتوان بر این اعتقاد پای فشرد که همه ارکان لازم برای آفرینش یک تحول اجتماعی حقیقی، همهجانبه و کامیاب، در انتظار مهدی موعود نهفته است. ماربین، مهدویت را از مواردی می‏داند که موجب امیدواری شیعه به آینده شده است. وی می‏گوید:« از جمله مسائل اجتماعی بسیار مهم که همیشه موجب امیدواری شیعه به آینده شده است، اعتقاد به وجود حجت عصر و انتظار ظهور او است». (همان، ص132)یکی دیگر از اندیشمندان غربی، با توجه به آموزه مهدویت در شیعه می‏گوید: «ایران با استفاده از شمشیر قدرتمند سیاست اسلامی، مشروعیت نظام منطقه‏ای را بهچالش کشید که رهبری آن، جهان خارج را از خلال منشور موعودگرایی اسلامی می‏نگرد». (جرجیس، 1382، ص219)فوکو  (Michl Foucauit)اعتقاد به امام زمان را موتور محرکه هیجانات اجتماعی شیعه می‏داند و اعتقاد به مهدویت را عاملی می‏داند که مردم را در حالت آمادگی کامل قرار می‏دهد؛ زیرا وقتی انتظار فرج بر هر مسلمان شیعه واجب شد، آنها را در حالت آمادگی کامل قرار می‏دهد. بنابراین، آنها برای هر حادثه‏ای آماده خواهند بود؛ بهویژه اینکه بر خود واجب می‏دانند زمینه ظهور امام عصر را فراهم کنند؛ پس نهتنها در آمادگی کامل قرار دارند، بلکه اقدام به اصلاح نیز در سرلوحه امورشان قرار دارد.مردم شیعه ایران، برای رسیدن به این آرمان، انقلاب خود را رقم زدند.

(فوکو، 1375، ص36-37) حامد الگار، اندیشمند مسلمان آمریکایی، اعتقاد به مهدویت را یکی از عوامل زمینهساز انقلاب ایران ذکر می‏کند و می گوید: «ریشه انقلاب، به موضوع امامت در دیدگاه شیعه و مسئله غیبت امام عصر ـ عجل الله تعالی فرجه الشریف ـ و پیامد های سیاسی آن عقیده ارتباط دارد که تجلی عینی اعتقاد به نیابت است» (الگار، ]بی‏تا[، ص45)اسکاچپول نیز با توجه به مذهبی بودن انقلاب اسلامی ایران، به نقش اسلام شیعی در پیروزی انقلاب اسلامی اشاره می‏کند و تمایلات شیعی را در انقلاب ایران، از جمله عوامل قاطع و انکارناپذیر برمی‏شمارد و می‏نویسد: اقتدار مشروع در اجتماع شیعه، از دیرباز بین رهبران سیاسی و مذهبی تقسیم شده است؛ به گونهای که هیچ کدام از این رهبران نمی‏توانند بهطور صریحی مدعی نمایندگی کامل اراده امام غایب، یعنی رهبر عالیمقامی که از قرن نهم وارد دوره غیبت شده، باشند. (اسکاچپول، 1382، ص29) وی نقش امام خمینی، بهعنوان یک کانون مرکزی برای رهبری انقلاب ایران را پژواکی از انتظار مداوم مردم ایران برای ظهور امام دوازدهم می‏داند. (همان، ص134)2. آیین‏های مذهبیآیینهای مذهبی چهلم، عاشورا، اعیاد اسلامی، تولد و شهادت پیشوایان دین، از جمله آیین‏ها و مراسم مذهبی بودند که در شکلگیری انقلاب اسلامی نقش اساسی داشتند. نمادهای اسلامی، نشانه همبستگی جامعه دینی بهشمار میروند.

واقعه عاشورا به فرهنگی عمومی در بین ملت تبدیل شده بود و ملت ایران سکوت در قبال استبداد و اسلامستیزی رژیم را خیانت به شهدای کربلا و اسلام میدانست جالب آنکه جرقه بیشتر راهپیمایی‏های بزرگ، از سنن شیعی و مذهبی زده میشد.از جمله  مفاهیمی  که  در چند دهه  پیش  از انقلاب  اسلامی  ایران  مورد بازشناسی  و بازتفسیر متفکران  شیعی  قرار گرفت ، موضوع  شهادت  و بحث های حول  و حوش  عاشورا و قیام  امام  حسین در کربلا بود که  بیتردید، بخش  اساسی  هویت  انقلابی  تاریخی  شیعه  را تشکیل  می دهد و نقش  بنیادینی  در تبیین  منطق  عدالت گرایانه  و مبارزه جویی  شیعه  دربرابر ظلم  ایفا کرده  است .حضرت امام خمینی/ با توجه به نقش محرم و صفر در تکوین و تداوم انقلاب، بر حفظ سنتهای آن بسیار تأکید داشتند و آن را ضامن حفظ و تداوم انقلاب می شمردند. حمید عنایت نیز در این زمینه مینویسد: «امام خمینی شاید بیش از هر متألّه شیعه، که دارای منزلتی قابل قیاس با وی باشد، خاطره کربلا را با احساس جاری از ضرورت سیاسی بهکار گرفت». (عنایت، 1361، ص245)تدا اسکاچپول درباره عاشورا و نقش آن در انقلاب مینویسد: انقلاب اسلامی توسط مجموعه ای از شکل های فرهنگی و سازمانی ریشه دار و اسلامی شیعی و اسطوره بنیادین تشیع، یعنی امام حسین و شبکه مساجد و روحانیت و...

بهگونه ای هوشیارانه ساخته شد (محمدی، انقلاب اسلامی، 1381، ص276)بزرگترین اعتراضات مردمی در طول انقلاب، در تاسوعا و عاشورای حسینی شکل گرفته است. قیام پانزدهم خرداد نیز مصادف با ایام عاشورا بود. در سال 1357، بیش از دو میلیون نفر در تهران در راهپیمایی این روز شرکت کردند که موجب شگفتی ناظران خارجی شد. (برید و بلاشر، 1358، ص41)برگزاری مراسم یادبود برای شهدا، از دیگر نمادهای دینی است که تداوم حرکت انقلاب را موجب شد. این کار از سال 1356 آغاز گردید. کدی در این زمینه می نویسد: «برگزاری مراسم چهلم، از بهترین نمونههای استفاده از سنتهای شیعی در جهت اهداف سیاسی بود». (کدی، 1369، ص243) فوکو، یکی از صحنه های نمایش قدرت مردم ایران را مراسم عزاداری سالار شهیدان امام حسین می داند؛ (فوکو، 1375، ص65) بهگونه ای که یکی از مشاوران آمریکایی گفته بود: «اگر ماه محرم را مقاومت کنیم، همه چیز را می توان نجات داد؛ وگرنه...». (همان، ص53) فوکو موفق شده است تا رابطه‏ای معنا‏دار و عمیق را بین عمل جمعی، آیین مذهبی و رفتاری از نوع حقوق عمومی در تظاهرات انبوه و مستمر مردم ایران، کشف کند.از نظر او، آنچه مردم ایران در سال‏ 1357 در حال انجام آن بودند، عملی ‏سیاسی و قضایی بود که در قالب و درون آیین مذهبی بهصورت دسته‏جمعی صورت می‏پذیرفت.

اعتصاب ها در ماه محرم و در خلال عزاداری ها، چنان گسترده شده بود که مرفه ترین و حتی فاسدترین اقشار را به همراهی با انقلابیون واداشت؛ و این نبود، مگر قدرت بی مثال آیین های مذهبی محرم (همان، ص54)فوکو در تظاهرات مردم ایران، رابطه‏ای معنادار را در میان عمل جمعی و آیین مذهبی کشف می‏کند و میگوید: آنچه مردم ایران در سال 1979م انجام دادند، «عملی است سیاسی و قضایی که در قالب و درون آیین مذهبی بهصورت دستهجمعی صورت می‏پذیرد». (حقیقی، 1381، ص197)3. وجود روحانیت و مرجعیت شیعیروحانیت شیعه توانسته است در طول تاریخ، منشأ حرکتهای بزرگ شود این امر دو دلیل اصلی داشته است: دلیل اول، ویژگی خاص فرهنگ روحانیت شیعه است. فرهنگ شیعی، یک فرهنگ زنده، حرکتزا و انقلابآفرین است. این فرهنگ، از روش علی و اندیشههای او تغذیه میکند؛ فرهنگی است که در تاریخ خود عاشورا دارد؛ صحیفه سجادیه و دوره امامت و عصمت 250 ساله دارد. هیچیک از فرهنگ های دیگر چنین عناصر حرکتزایی در خود ندارند. دلیل دوم اینکه، روحانیت شیعه از ابتدا اساسش مخالفت با قدرتهای سلطهگر حاکم بوده است؛ روحانیتی که از دولت مستقل است.برخی از متفکران غربی به نقش روحانیت در پیروزی انقلاب اسلامی توجه کرده‏اند. ژان پیر دیگارد (Jean-Pierre Dygard)، مردمشناس فرانسوی، بر نقش مذهب و روحانیت تأکید می‏کند و تلاش‏ها و مبارزات پیوسته روحانیون را یکی از عوامل پیروزی انقلاب می‏داند.

او معتقد است که تشیع، بیشتر بهعنوان یک حرکت سیاسی مطرح بوده است تا یک فرقه مذهبیبهاعتقاد وی، پس از شروع غیبت کبرای امام دوازدهم، شیعه برای حل مشکل رهبری جامعه خود، تهاجمی‏ترین و پویاترین راه را برگزید. او معتقد است که شیعه پس از حادثه کربلا، با دو ویژگی از دیگر فرقه‏ها متمایز می‏شود: 1. پناه بردن به تقیه و کتمان؛ 2. تعزیه و عزاداری. (شجاعیان، 1382، ص199)    دیگارد بر این اعتقاد است که در آستانه انقلاب اسلامی، یک شکاف عمیق، جامعه ایران را به دو بخش تقسیم کرد: در یک سو طبقه حاکم و وابستگان غرب‏زده، و در سوی دیگر اکثریت قاطع مردم مسلمان قرار داشتند که پیرو فرهنگ اسلامی بودند و آیت‏الله خمینی رهبری آنها را برعهده داشت. بهاعتقاد دیگارد، انقلاب اسلامی نتیجه نزاع این دو طبقه بود. وی عناصر اصلی انقلاب اسلامی ایران را رهبری روحانیت، مستضعفان و بازاریان می‏داند. اسپوزیتو درباره ماهیت انقلاب اسلامی چنین می گوید: «ایران نخستین انقلاب سیاسی اسلامی موفق را به جهان عرضه کرد. انقلابی که با نام اسلامی و با شعار الله اکبر، بر مبنای ایدئولوژی و نهادگرایی شیعه و رهبری روحانیت و غیرروحانیت استوار بود».

(اسپوزیتو، 1382، ص49)حامد الگار می گوید: «تمام حوادثی که در پیشبرد انقلاب ایران مؤثر بوده است، جنبه اسلامی و دینی داشته؛ و اطاعت اکثریت قاطع مردم از دستورهای حضرت امام راحل، بی نهایت مهم بوده است؛ و یکی از دلایلی که انقلابی همانند انقلاب ایران را تا کنون در هیچکدام از کشورهای اسلامی شاهد نبوده ایم، وجود همین رهبری و نقش رهبری علما و روحانیون بوده است؛ یعنی در مکتب تشیع، مسئله تقلید و اطاعت از مرجع جامع الشرایط، البته در مسائل دینی بسیار مهم است» (الگار، 1379، ص16)میشل فوکو، یکی از ویژگی‏های خاص شیعه را وجود مرجعیت شیعه می‏داند. از نظر او، مراجع رهبران طبیعی و واقعی مردماند و نقش آنها در پیروزی انقلاب اسلامی ایران قابل توجه است. درحالیکه رهبری رسمی بر جامعه، به هزینه‏های زیادی همچون نهادهای اجرایی، نیروهای نظامی و قانونگذاری و... نیاز داشت، مرجعیت شیعه بدون این نیازها، رهبری واقعی جامعه را عهدهدار بود؛ از سویی، برخی از مردم حقوقبگیر دولت بودند؛ اما در عمل، کارگزار و گوشبهفرمان مراجع تقلید بودند.فوکو وقتی با یک خلبان بوئینگ مصاحبه می‏کند، با لحن آمرانه‏ای از او پاسخ می‏شنود که: «گرانبهاترین ثروتی که ایران از قرن‏ها پیش تا کنون داشته، در فرانسه پیش شماست. خوب نگهداریش کنید».

(فوکو، 1380، ص58)فوکو از شنیدن این جمله ‏ها بسیار تعجب می‏کند و به قدرت روحانیت شیعه پی می‏برد و می‏گوید:«نبودِ سلسله مراتب در میان روحانیت، استقلال روحانیون از یکدیگر، و عدم وابستگی آنها حتی از نظر مالی به مریدان خود، اهمیت مرجعیت روحانی محض در نزد مقلدان، نقشی‏که روحانی باید برای حفظ حامیان خود‏ ایفا کند، که هم نقش راهنماست و هم نقش بازتاب؛ این از لحاظ‏سازمانی از لحاظ اعتقادی هم این اصل که حقیقت با آخرین پیامبر کارش بهپایان نمی‏رسد و بعد از محمد/ دور دیگری آغاز می‏شود که دوره ناتمام امامانی است که به سخن خود، با سرمشقی که با زندگی خود می‏دهند و با شهادت خود، حامل نوری هستند که همواره یکی است؛ نوری که شریعت را از درون خود روشن می‏کند».(همان، ص36)او معتقد است که روحانیت را نباید با انقلابیون چپ مارکسیستی مقایسه کرد؛ زیرا اینگونه نیست که مذهب و روحانیت شیعه در برابر حکومت و نوسازی منفور آن، موجب لَختی و بی‏حرکتی شود؛ همچنین مذهب شیعه، نه ایدئولوژی است و نه زبان ساده‏ای برای بیان آرزوهایی که الفاظ دیگری پیدا نکرده‏اند؛ «بلکه چیزی است که در گذشته هم بارها بوده است. شکلی که مبارزه سیاسی ـ همین که لایه‏های مردمی را بسیج کند ـ بهخود می‏گیرد و از هزاران ناخرسندی، فقر، بینوایی و سرخوردگی، یک نیرو پدید می‏آورد. (همان، ص31-32)یراوند آبراهامیان، یکی از کسانی است که پیروزی انقلاب اسلامی را در چهارچوب جامعهشناسی سیاسی مارکسیستی مطالعه کرده است.

او در پاسخ به چرایی پیروزی انقلاب، آن را ناشی از توسعه ناهمگون رژیم پهلوی می‏داند؛ ولی در پایان ناچار می‏شود شگفتی خود را از پیروزی انقلاب اسلامی و نهضت دینی در جامعه‏ای که در مسیر توسعه و نوسازی گام برمی‏دارد، ابراز نماید و تصریح کند که در تاریخ معاصر جهان، انقلاب اسلامی پدیده‏ای بی‏همتاست؛ زیرا انقلاب ایران، نه یک گروه اجتماعی جدید مجهز به احزاب سیاسی و ایدئولوژی‏های غیر دینی، بلکه روحانیون سنتی را بهقدرت رساند (آبراهامیان، 1383، ص654)وی با مقایسه دو انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی، معتقد است که در رویداد نخست، روشنفکران پس از پیروزی، روحانیون را کنار گذاشتند و در انقلاب اسلامی، عکس آن رخ داد. او نقش کاریزمای امام خمینی را که با دو عامل «زندگی ساده» و «پرهیز از سازش»، بههمراه هوشیاری در نمایندگی و رهبری طیف گسترده‏ای از نیروهای سیاسی و اجتماعی توانست رژیم را سرنگون کند، بی‏بدیل و فوقالعاده می‏داند.بهباور او، امام خمینی با وجود بدبینی تاریخی طبقهمتوسط جدید به روحانیت، بهدلیل بیاعتنایی شاه به آنها، اطمینان دادن امام به برقرار نشدن حکومت استبدادی دینی، و نبود موضع رسمی و منفی امام نسبتبه شریعتی و بهکار نگرفتن اصول مورد نظر وی، توانست آنان را بهانقیاد خود درآورد و با همراهی طبقه متوسط سنتی در کنار خیل عظیم طبقه کارگر شهری و همچنین پشتیبانی گسترده روستاییان، به پیروزی بزرگی دست یابد.

(همان)مراجعفهرست منابعآبراهامیان، یراوند، ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گلمحمدی و محمدابراهیم فتاحی، چاپ دهم، تهران، نشر نی، 1383ار. کدی، نیکی، ریشه های انقلاب ایران، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران، قلم، 1369.اسپوزیتو، جان. ال، انقلاب ایران وبازتاب های جهانی آن، ترجمه محسن مدیر شانه چی، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، 1382.اسکاچپول، تدا،«دولت رانتیر و اسلام شیعی در انقلاب ایران»، ترجمه محمدتقی دلفروز، فصلنامه مطالعات راهبردی، 1382.ــــــــــــــ ، «حکومت تحصیل‏دار و اسلام شیعی در انقلاب ایران»، در: رهیافت‏های نظری بر انقلاب اسلامی،گردآوری عبدالوهاب فراتی، چاپ دوم، قم، معارف، 1379.بلخاری، حسن، تهاجم یا تفاوت فرهنگی، تهران، حسنافزا، ]بی‏تا[.جانسون، چالمرز، تحول انقلابی، ترجمه حمید الماسی، تهران، امیرکبیر، 1363.جرجیس، فواز، آمریکا و اسلام سیاسی، تصحیح محمدکمال سروریان، تهران، ]بی‏نا[، 1382.حاجتی، میراحمدرضا، عصر امام خمینی، قم، بوستان کتاب، 1381. حقیقی، شاهرخ، گذار از مدرنیته نیچه،فوکو، لیوتار و دریدا، تهران، آگاه، 1381. خمینی، روح الله، صحیفه امام، ج10، تهران،مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، 1389. دهخدا، علیاکبر، لغت نامه دهخدا، زیر نظر محمد معین و سیدجعفر شهیدی، تهران، دانشگاه تهران، مؤسسه لغتنامه دهخدا، 1373. روزنامه رسالت، 16تیر1381 و 13خرداد1383. روزنامه اطلاعات، نوامبر1989م.

 شجاعیان، محمد، انقلاب اسلامی و رهیافت فرهنگی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1382 طباطبایی، محمدحسین، شیعه در اسلام، مقدمه سیدحسین نصر، تهران، کتابخانه بزرگ اسلامی، 1354. طبرسی، ابوعلی فضلبنحسن، تفسیر مجمع البیان، ترجمه علی صحت، تصحیح رضا ستوده، ج21، تهران، مؤسسه انتشاراتی فراهانی، 1358. عبدالحمید، ابوالحمد، مبانی سیاست، تهران، توس،1370. عنایت، حمید، اندیشه سیاسی در اسلام معاصر، تهران، خوارزمی، 1361. فوکو، میشل، ایرانی ها چه رؤیایی در سر دارند، تهران، نشر نی، 1375.‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ ــــــــــــــ ، ایران روح یک جهان بیروح؛ و نه مقاله دیگر، ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، جدوم، تهران، نشر نی، 1380. کالورت، پیتر، چکیده آثار آنتونی گیدنز، ترجمه حسن چاوشیان، تهران، ققنوس، 1383. کرامر، مارتین، «تشیع، مقاومت و انقلاب»، مجموعه مقالات کنفرانس بینالمللی دانشگاه تل‏آویو، 1984م، تهران، ]بی‏نا[، 1368.کلر برید و پیر بلاشر، ایران؛ انقلاب بهنام خدا، ترجمه قاسم صنعوی، تهران، سحاب، 1358. گیدنز، آنتونی، جامعهشناسی، تهران، نشر نی، 1375. لرنر، دانیل، گذر از جامعه سنتی، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی، 1383. محمدی، منوچهر، تحلیلی بر انقلاب اسلامی، تهران، امیرکبیر، 1378. ــــــــــــــ ، انقلاب اسلامی، قم، معارف، 1381. معدل، منصور، طبقه، سیاست و ایدئولوژی در انقلاب، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ]بی‏نا[، ]بی‏جا[،‏ ]بی‏تا[.

 وبر، مارکس، اخلاق پروتستانیزم و روح سرمایهداری، ترجمه عبدالمعبودانصاری، تهران، سمت، 137431. Jeffry R. Halverson & Steven R. Corman, "Egypt and Iran", A tale of two, 21/02/2011.نویسندگان:حسن تلاشان؛ حسن احمدی؛ محمد دهقانیفصلنامه شیعه شناسی شماره 47ادامه دارد....

06:20 - 15 آبان 1396

147 بازدید

1 پاسخ