اخلاق اسلامی و اخلاق زمینه‌ساز
نهاد خانواده نخستین نهاد تربیتی است که رفتار آدمی را شکل می‌دهد. بسیاری از ناهنجاری‌های اخلاقی و رفتاری انسان‌ها در خانواده ریشه دارد و در عین حال بسیاری از پیشرفت‌های بشر نیز از خانواده نشئت می‌گیرد.
چکیدهاخلاق زمینه‌ساز به عنوان بخشی از اخلاق اسلامی، فضایل و رفتارهای اخلاقی برگرفته از آموزۀ انتظار را _ که شرایط فردی و اجتماعی را برای ظهور امام زمان(عج) فراهم می‌آورد _ بررسی می‌کند. در اخلاق زمینه‌ساز، غایت فعل اخلاقی، رسیدن به سعادت حقیقی، یعنی محقق شدن ظهور است. اخلاق در قلمرو خانواده، در طول تاریخ، مورد توجه جدی پیشوایان معصوم و علمای اخلاق قرار گرفته و بخشی از حکمت عملی (تدبیر منزل) است که امروزه به عنوان حوزه‌ای از اخلاق کاربردی در نظر گرفته می‌شود و عرصه‌های مختلف اخلاق کاربردی چون اخلاق ازدواج، اخلاق همسری، اخلاق جنسی، اخلاق مدیریت، اخلاق مادری و اخلاق تربیت را دربر می‌گیرد.در این نوشتار، پس از بررسی مبادی تصوری و شناخت مفاهیم خانواده، اخلاق و دین، با ارائه تعریفی جامع از اخلاق زمینه‌ساز، کوشیده‌ایم فضایل و رفتارهای اخلاقی برگرفته از آموزۀ انتظار را در حوزه‌های هفت‌گانۀ اخلاق در خانواده (خانواده هسته‌ای) مورد توجه قرار دهیم. در این راستا، اوصاف و افعال اخلاقی ورع، اجتهاد، عفت و سداد را _ که برگرفته از روایت شریف «اعینونی بورعٍ و اجتهادٍ و عفه و سدادٍ» است _ منشور اخلاقی اخلاق زمینه‌ساز دانسته و مهم‌ترین جلوه‌ها و آثار آن‌ها را در روابط بین همسران و والدین با فرزندان واکاوی کرده‌ایم؛ شاید بدین وسیله طرحی نو در انداخته و گامی _ هرچند اندک _ برای ترویج اخلاق مهدوی برداشته باشیم.مقدمهنهاد خانواده نخستین نهاد تربیتی است که رفتار آدمی را شکل می‌دهد.
بسیاری از ناهنجاری‌های اخلاقی و رفتاری انسان‌ها در خانواده ریشه دارد و در عین حال بسیاری از پیشرفت‌های بشر نیز از خانواده نشئت می‌گیرد در طول دو دهه گذشته، رشته‌های مربوط به درمان مشکلات خانواده، توجه خود را از نقص‌ها و کمبودهای خانواده به توان‌مندی‌های آن معطوف داشته‌اند (Walsh, 2002 vol.51, 2).در میان توان‌مندی‌های خانواده، نقش شکل‌گیری و معنادهی نظام‌های باور در بین اعضای خانواده در حل معضلات پیش روی خانواده و جامعه بسیار پر اهمیت است. در قلمرو دین اسلام، باور به ظهور منجی موعود، می‌تواند چشم‌اندازی امیدوارکننده و مثبت را در خانواده ایجاد کند، ارزش‌های معنوی و متعالی را پرورش دهد و خانواده را از آفت‌ها و بحران‌های عصر غیبت حفظ نماید. از جمله کارکردهای آموزۀ انتظار، تقویت هنجارهای اخلاقی و آراستگی افراد خانواده به خوبی‌ها و پیراستن از ناهنجاری‌ها و بدی‌هاست که هدف رسالت نبوی به شمار می‌آید (نوری طبرسی، 1408 ج2، 282). اعضای خانوادۀ منتظر با آراسته شدن به فضایلی چون ورع، اجتهاد، عفت، سداد و... در تحقق ظهور نقشی عمده ایفا می‌کنند و از آن‌جا که شهرها از خانواده‌ها پدید می‌آیند (ارسطو، 158 (ع))، با راسخ شدن این صفات نفسانی در بین افراد خانواده، جوامع نیز به اخلاق زمینه‌ساز مزین می‌شوند.اخلاق زمینه‌ساز ظهور در خانواده به عنوان بخشی از اخلاق خانواده به منزله حوزه‌ای از اخلاق کاربردی است.
اخلاق کاربردی عبارت است از کاربرد و تطبیق استدلال‌ها، اصول، ارزش‌ها و ایده‌آل‌های اخلاقی درباره رفتارهای اخلاقی، اعم از رفتارهای فردی و اجتماعی (Beker, 2001 vol11, 80-84). یکی از رسالت‌های اخلاق کاربردی این است که راه تشخیص تکالیف اخلاقی و شیوه تحقق آن‌ها در حوزه‌های خاص را معین کند و به جای ارائه فهرستی بلند از فضایل و رذایل اخلاقی، شیوه استدلال اخلاقی در امور روزمره زندگی را بیاموزاند. در حوزه اخلاق خانواده، شاید افراد، بسیاری از فضایل و رذایل اخلاقی را به خوبی بشناسند و وظیفه اخلاقی خویش را تشخیص دهند، اما راه به‌جا آوردن وظایف اخلاقی و چگونگی اجرای احکام اخلاقی را به درستی درنیابند یا در شرایط خاص، تصمیم اخلاقی درستی نتوانند بگیرند. اخلاق کاربردی سعی دارد جلوه‌ها، نشانه‌ها و راهکارهای مناسب در این زمینه‌ها را به آنان ارائه دهد.اخلاق خانواده به عنوان بخشی از اخلاق کاربردی، با مکاتب و نظریات متعدد اخلاقی چون وظیفه‌گرایی، سودگرایی، اخلاق فضیلت‌مدار و اخلاق فمینیستی ارتباط مستقیم دارد که براساس پذیرش معیار هر نظریه خاص، تبیین نوع رفتار افراد خانواده با یکدیگر متفاوت خواهد بود و نیز اخلاق خانواده با علوم متعددی چون جامعه‌شناسی و روان‌شناسی نیز تعامل دارد. مباحثی مثل جنسیت و ازدواج از اموری به شمار می‌روند که از دغدغه‌های اصلی جامعه‌شناسان است. علم روان‌شناسی نیز با تمییز تفاوت‌های روانی، احساسات و عواطف بین زن و مرد و تفکیک رفتارهای زنانه از مردانه با اخلاق خانواده ارتباط می‌یابد.
در نظام اخلاقی اسلام، اخلاق به عنوان بخشی از دین قلمداد می‌شود و آموزه‌های دین، از جمله آموزه انتظار در جهت‌دهی و تبیین دنیوی _ اخروی قواعد اخلاقی و تأمین بُعد انگیزشی قواعد و آموزه‌های اخلاقی از رهگذر گوشزد کردن ضمانت اجرایی _ الهی احکام اخلاقی و توصیه‌هایی برای برون‌رفت از بن‌بست‌ها و معماهای اخلاقی در خانواده، تأثیری بسزا دارد زن و مرد در یک خانوادۀ زمینه‌ساز، برای عمل به وظیفه خود در تربیت زمینه‌ساز، باید از همان ابتدا که تصمیم به تشکیل خانواده می‌گیرند در انتخاب همسر دقت کنند که عشق و محبت به امام در او نهادینه شده باشد، آن‌گاه با همکاری یکدیگر، پایه‌های تحقق ظهور را در خانواده استحکام بخشند.در این پژوهش، ابتدا به بررسی مبادی تصوری اخلاق زمینه‌ساز در خانواده می‌پردازیم و پس از معین کردن نوع رابطه دین با اخلاق، تفکیک فعل اخلاقی از فعل طبیعی و چیستی غایتِ فعل اخلاقی از منظر اسلام، می‌کوشیم اخلاق در خانواده زمینه‌ساز را در دو قلمرو روابط بین همسران و روابط والدین با فرزندان واکاوای نماییم.1. مفهوم‌شناسیالف) خانوادهخانواده به عنوان طبیعی‌ترین و قدیمی‌ترین نهاد اجتماعی، از جهت مفهوم عرفی امری واضح و قابل فهم است. اما تعریف اصطلاحی خانواده به جهت تحول آن در طول تاریخ و خالی بودن قرآن کریم و سنت شریف از آن با دشواری همراه است (مقدادی، 185 ).
حقیقت این است که خانواده امری عرفی و تابع معیارهای عرف است و مصطلح شرعی یا متشرعه نیست؛ البته از آیات متعدد و روایات بسیار چنین برمی‌آید که از منظر اسلام، وجود زن و شوهری که میان آنان پیوند زناشویی برقرار شده، سرآغاز و رکن اساسی تشکیل خانواده است در قرآن کریم واژه‌ای معادل «الاُسره» یا «خانواده» وجود ندارد؛ اما واژه «اهل» که همان بار معنایی را دارد، تکرار شده که تا حدودی مرز یک خانواده را مشخص می‌کند1. بر مرد و زنی که بدون عقد شرعی و قانونی با یکدیگر زندگی می‌کنند، خانواده اطلاق نمی‌شود إِنَّا مُنَجُّوکَ وَأَهْلَکَ إِلَّا امْرَأَتَکَ (عنکبوت ). شاهد مدعا این است که در زبان عربی، «إمرء» به زنی اطلاق می‌شود که شرعاً به عقد مردی درآید.2. فرزندان در شمار افراد خانواده هستند فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی (هود 45).. برادران جزء خانواده محسوب می‌شوند وَاجْعَل لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی * هَارُونَ أَخِی (طه 29 - 0).بنابراین خانواده را می‌توان به دو شکل در نظر گرفت گسترده و هسته‌ای. خانواده گسترده مجموع اشخاصی هستند که به سبب قرابت به هم وابسته‌اند (شایگان، 1(ع)5 20(ع)) یا گروهی که به واسطه قرابت یا زوجیت، همبستگی حقوقی و اجتماعی یافته و تحت رهبری و ریاست مقامی قرار گرفته‌اند (کاتوزیان، 1(ع)1 4). در خانواده هسته‌ای، شبکه خویشاوندی دامنه‌ای وسیع ندارد و متشکل از پدر، مادر یا یکی از آن دو و فرزندان است که معمولاً منظور، فرزندان ازدواج نکرده هستند.
مراد از خانواده در این نوشتار، خانواده‌های تک والدی، بدون فرزند و زندگی مشترک بدون ازدواج رسمی نیست و اگرچه می‌توان از منظر دینی، خانواده را هسته‌ای یا گسترده در نظر گرفت، به منظور محدود کردن دایره تحقیق، خانواده هسته‌ای را مدنظر داریم؛ یعنی خانواده‌ای متشکل از زن، شوهر و فرزندان تحت سرپرستی آنان که معمولاً با هم زندگی می‌کنند و تحت ریاست شوهر و پدر هستند (صفایی و امامی، 1(ع)4 ج1، 2)ب) اخلاق زمینه‌سازبرای رسیدن به مفهوم جامعی از اخلاق زمینه‌ساز، ابتدا باید اخلاق و دین را تعریف کرده و رابطه دین و اخلاق را بررسی نماییم تا بتوانیم به نوعی خاص از این رابطه، یعنی «بررسی تأثیر آموزۀ انتظار بر اخلاق» بپردازیمیکم. اخلاقاخلاق جمع خُلق به معنای خوی، سجیه و طبع است که بر سرشت درونی دلالت می‌کند (صلیبا، 1414 ج1، 59). اخلاق در اصطلاح به معنای حالت و هیئت راسخ نفس است که به سبب آن، افعال به سهولت و آسانی و بدون نیاز به اندیشه و تأمل از نفس صادر می‌شود (غزالی، 1412 ج، 8). این حالت راسخ، همان ملکه نفسانی است که ممکن است در فرد به شکل طبیعی یا به دلیل عادت و تمرین به وجود آید و در اثر تکرار در او پایدار گردد (نراقی، 188 ج1، 54). بنابراین حالات غیر راسخ نفس را خُلق نمی‌گویند (صلیبا، 1414 ج1، 540). اگر افعالی که از این هیئت ثابت نفسانی صادر می‌شود شرعاً و عقلاً پسندیده باشند، این هیئت را خلق نیکو و اگر زشت و ناپسند باشند، خُلق بد می‌گویند (شبّر، 18(ع) 1).
در مباحث اخلاقی و در راستای اهداف این پژوهش، ذکر سه نکته خالی از فایده نیست1 اخلاق و مسائل اخلاقی از امور اعتباری‌اند که ریشه تکوینی دارند؛ بدین معنا که گرچه اوصاف و احکام اخلاقی در خارج مابه‌ازای عینی ندارند، اما دارای منشأ انتزاع هستند. از این‌رو اخلاق با سنن و آداب و رسوم _ که تابع قرارداد محض هستند _ متفاوت است (جوادی آملی، 1(ع)8 29).2. معیار تشخیص فعل اخلاقی از فعل طبیعی و عادی مثل خوردن، خوابیدن، راه رفتن و... این است که فعل اخلاقی قابل ستایش و نکوهش است. یا به بیان دیگر، این افعال از صفاتی نشئت می‌گیرند که قابل ستایش و نکوهش هستند و انسان از هر مکتب و اندیشه‌ای که باشد برای این‌گونه افعال ارزش قائل است (مطهری، 18 4).عناصر ارزشمندی عمل اخلاقی، آزادی و اختیار فاعل، انگیزه و نیت او و حُسن فِعلی آن است. منظور از حسن فعلی این است که فعل، صرف‌نظر از نیت فاعل، فی‌نفسه نیک و شایسته باشد (دیلمی و آذربایجانی، 181 40 - 50).دوم. دینمفاهیم نظری _ به‌ویژه مفاهیمی که با انسان ارتباط دارند _ همواره در معرض آرا قرار می‌گیرند و مفهوم «دین» نیز از این وضعیت مستثنا نیست و تاکنون توافقی بر تعریف آن حاصل نشده است. گوناگونی تعاریف دین به قدری گسترش دارند که حتی ارائه فهرستی ناقص از آن میسر نیست (خسروپناه، 188 4(ع)). در این نوشتار، مراد از دین، آن‌چه قرآن به سوی آن دعوت کرده، سنت نبوی و روایات امام معصوم(ع) است.سوم.
رابطه اخلاق با دیندرباره نسبت بین دین و اخلاق، دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده است که عبارت‌اند از اتحاد دین و اخلاق و استقلال دین و اخلاق با وجود امکان ارتباط میان آن دوکسانی که به اتحاد دین و اخلاق قائل‌اند، یا یگانگی و عینیت دین و اخلاق یا استنتاج دین از اخلاق و یا استنتاج اخلاق از دین را مطرح می‌کنند و دیدگاهی که استقلال دین و اخلاق را مطرح می‌کند، یا به تعارض جزئی بین دین و اخلاق قائل‌اند، یا دین و اخلاق را دو ماهیت کاملاً ناسازگار و مستقل می‌دانند و یا دین و اخلاق را دو ماهیت مستقل و کاملاً سازگار می‌دانند (بارتلی، 1(ع)8 0 - (ع)).در این نوشتار، هم‌گام با بسیاری از متفکران اسلامی، اخلاق را جزء جدایی‌ناپذیر دین و بخشی از ساحت‌های سه‌گانه دین (عقاید، احکام، اخلاق) می‌شماریم. اما این مسئله به معنای استقلال و بی‌نیازی این سه بخش از یکدیگر نیست؛ بلکه اخلاق در مقام ثبوت و ارزش واقعی و در مقام اثبات و تحقق و در مقام ضمانت اجرا محتاج به دین است؛ بدین معنا که هرچند هریک از بخش‌های دین از جمله اخلاق، جزئی از مجموعه کلی دین را تشکیل می‌دهند، اما این‌گونه نیست که این اجزا کاملاً از یکدیگر بیگانه باشند و با هم هیچ ارتباطی نداشته باشند؛ بلکه نظام دینی یک نظام در هم تنیده است که همه بخش‌های آن با یکدیگر مرتبط و بر یکدیگر استوارند (مصباح یزدی، 1(ع) 19(ع) - 199).چهارم.
اخلاق اسلامی و اخلاق زمینه‌سازبا توجه به آن‌چه گفته شد، اخلاق اسلامی، اخلاق منسوب به دین اسلام است؛ یعنی مجموعه صفات و الزام‌های اخلاقی برگرفته از دین اسلام که راه و رسم زندگی کردن را به گونه‌ای شایسته ترسیم می‌کند و بایدها و نبایدهای ارزشی حاکم بر رفتار آدمی را می‌نمایاند از آن‌جا که «اخلاق زمینه‌ساز» بخشی از اخلاق اسلامی است، مراد از اخلاق زمینه‌ساز، صفات و الزامات اخلاقی خاصی است که برگرفته از آموزه انتظار، و زمینه‌ساز ظهور ولیّ‌عصر(عج) است. به دیگر سخن، اوصاف و افعال اخلاقی است که مقدماتی ایجاد می‌کند تا شرایط فردی و اجتماعی برای تحمل ولایت معصوم و ظهور امام(عج) فراهم آید. این زمینه‌سازی اهداف و انگیزه‌های یک فرد و در نتیجه روابط او با دیگران را تحت تأثیر قرار می‌دهد.در اخلاق زمینه‌ساز ظهور، غایت فعل اخلاقی عدالت اجتماعی و سیاست مدن نیست (دورانت، 15 5)؛ آن‌گونه که افلاطون قائل است و فرد منتظر بهره‌مندی از لذات ممکن و دوری گزیدن از ناخوشی‌ها (لذات و آلام عقلانی و روحانی یا جسمانی) را مایه سعادت نمی‌داند؛ آن‌گونه که ارسطو ذکر می‌کند (مصباح یزدی، 1(ع) 119)؛ بلکه انسان منتظر جز امام را نمی‌خواهد و عشق و محبت به امام عصر(عج) است که او را به تلاش وامی‌دارد تا این رفعت و بی‌قراری را به دیگران نیز منتقل کند و برای اهداف بلندش نیروی انسانی تربیت نماید.
اصل، معیار و ضابطه اخلاقی بودن فعل در این نگرش اتصاف به حسن و قبح است؛ اما فعلی حسن است که بسترساز زمینه ظهور باشد و فعلی قبیح است که عامل تأخیر در ظهور باشد در این نگرش رسیدن به حاکمیت ولیّ‌عصر(عج) و تحقق ظهور است که مایه سعادت حقیقی است و بر مبنای این معیار، انسان تکلیف اخلاقی خود را در عصر غیبت درمی‌یابد. در این صورت، ممکن است «فعل اخلاقی» نسبی باشد و ممکن است در شرایط و زمان‌های گوناگون تغییر کند؛ اما همین اصل و معیار و ضابطه ثابت و مطلق است. با این توضیح زمینه‌سازی و اخلاق زمینه‌ساز در عرصه‌های گوناگونی قابل طرح است که خانواده یکی از این حوزه‌ها به شمار می‌آید.ج) اخلاق در حوزه خانوادهاخلاق در حوزه خانواده با حوزه‌های مختلف اخلاق کاربردی چون اخلاق خانواده، اخلاق ازدواج، اخلاق همسرداری، اخلاق جنسی، اخلاق مادری، اخلاق مدیریت و اخلاق تربیت ارتباطی تنگاتنگ دارد. برای آن‌که در دامان نزاع‌های لفظی گرفتار نیاییم، ارائه تعریفی روشن از این حوزه‌های اخلاقی ضرورت دارداخلاق خانواده در این قلمرو اخلاقی، زن و مرد در نقش پدر و مادر و رابطه آن‌ها با فرزندان و وظایف اخلاقی هریک نسبت به یکدیگر مدنظر است.اخلاق ازدواج مراد از اخلاق ازدواج، ارتباط اخلاقی زن و مرد در قالب نهاد ازدواج، به عنوان یک قرارداد یا تعهد، و حقوق اخلاقی متقابل هریک از آن‌هاست.
اخلاق همسرداری مراد مهارتی است که زن و شوهر بر اساس آن، با شناخت توان‌مندی‌ها، تفاوت‌ها و حساسیت‌های یکدیگر به نیازهای جسمی، عاطفی، روانی و حتی جنسی طرف مقابل می‌توانند پاسخ دهند، به طوری که هر دو احساس رضایت خاطر و آرامش نسبی نمایند با این تعریف از اخلاق همسرداری، اخلاق جنسی در قالب نهاد خانواده، بخشی از اخلاق همسرداری است (رامین، 189 9). همچنین «اخلاق همسری»، اوصاف و رفتارهای اخلاقی مورد انتظار زن و شوهر در برابر یکدیگر را نیز دربر می‌گیرد.اخلاق مادری اخلاق مادری برترین شکل از اخلاق مراقبت است که رابطه مادر و فرزند را به تصویر می‌کشد. به همین سبب گاه اخلاق مراقبت را «اخلاق مادرانه» نیز نامیده‌اند.اخلاق مراقبت به معنای توجه به نیازهای دیگران، توجهی که به فردیت و شخصیت دیگران احترام می‌گذارد، نه این‌که با آن‌ها صرفاً طبق قوانین انتزاعی عدالت رفتار کند (OʼNeill, 2001 vol.1,204).اخلاق مدیریت اخلاق مدیریت عبارت است از ملکات نفسانی انسان، از آن جهت که اداره امور جمعی از انسان‌ها را در نیل به اهداف معین عهده‌دار است (واثقی، 1(ع) 24).اخلاق تربیت مراد از این حوزۀ اخلاقی برانگیختن، فراهم ساختن و به کار بستن سازوکارهای آموزشی و پرورشی در جهت دریافت گزاره‌های اخلاقی و شناختن و شناساندن فضایل و رذایل و زمینه‌سازی برای ایجاد نگرش و روی آوردن به اخلاق حسنه و تقید و پای‌بندی و عینیت دادن ارزش‌های اخلاقی به منظور رسیدن به سعادت و کمال جاودانه است (بهشتی، 181، 180).
اخلاق تربیت یا تربیت اخلاقی فرایند زمینه‌سازی و به‌کارگیری شیوه‌هایی برای شکوفاسازی، تقویت، ایجاد صفات، رفتارها و آداب اخلاقی و اصلاح یا از بین بردن صفات، رفتارها و آداب غیراخلاقی در خود انسان یا دیگری است (همّت‌بناری، 182 9)در این پژوهش، اخلاق مدیریت، اخلاق مادری و اخلاق تربیت را عناوین فرعی و زیرمجموعه اخلاق خانواده و اخلاق ازدواج، اخلاق جنسی و اخلاق همسری را زیرمجموعه اخلاق همسرداری قرار می‌دهیم و می‌کوشیم اوصاف و اخلاقی را _ که زمینه‌ساز ظهور هستند _ در هریک از این حوزه‌های اخلاق کاربردی واکاوی کنیم.2. اخلاق همسرداریبرای یافتن مصادیق اخلاق زمینه‌ساز در قلمرو روابط بین همسران، شناخت بحران‌هاییکه این روابط را در عصر غیبت تهدید می‌کند ضروری است تا در سایه آن اوصافو افعال اخلاقی مهمی که در جهت خروج از این بحران‌ها و ایجاد بستر مناسب برای تحقق ظهور است، بازشناسیم.الف) اخلاق ازدواجدر اسلام برای تشکیل یک خانواده اخلاق‌مدار، الگوی ازدواج اسلامی ارائه شده است. کارکرد اخلاقی ازدواج، نتیجه پیوند ارادی دو جنس مخالف است که حسن معاشرت، وفاداری، صداقت، عفت، حیا و دیگر موارد ارزشی را در محیط خانواده به ارمغان می‌آورد. از ازدواج _ که در قرآن کریم به عنوان «میثاق غلیظ» (نساء 21) مورد تأکید است _ در انجیل نیز به «سر عظیم» تعبیر می‌شود که نمونه‌ای زمینی از یک حقیقت آسمانی است (رساله به افسیسیان 5 21-2).
اهتمام مسیحیت به مسئله ازدواج به حدی است که هرگونه عملی که منجر به گسستن این پیمان گردد، محکوم می‌شود و ازدواج به عنوان عقد انحلال‌ناپذیر شناخته شده و طلاق امکان‌پذیر نیست (متی 1910)در طول تاریخ بشر، مسئله ازدواج با معضلات عدیده‌ای به‌ویژه در بُعد اخلاقی روبه‌رو بوده است. نمونه‌های آشکار الگوهای غیراخلاقی ازدواج را در عصر جاهلیت پیش از اسلام و در دوره جاهلی معاصر می‌توان یافت. نکاح مقت (به ارث بردن و ازدواج با نامادری پس از مرگ پدر)، شِغار (نکاح فاقد مهر یا این‌که مهریه هر نکاح، نکاح دیگری است)، بَدَل (تعویض همسران)، خَدن (ارتباط نامشروع و پنهانی با جنس مخالف)، استبضاع (واگذار کردن همسر خود به دیگری برای ایجاد صفات مطلوب خُلقی و خَلقی در فرزند) و رهط (ایجاد رابطه زناشویی چند مرد با یک زن) در دوره جاهلی، از منظر اسلام منفور، زشت و نادرست شده است. نمونه‌هایی منفورتر را در جاهلیت معاصر می‌توان یافت؛ مانند هم‌خانگی (زندگی کردن زن و مرد با رابطه جنسی بدون ازدواج)، زندگی اشتراکی (زندگی مختلط و مشترک بین چند زن و تعدادی مرد)، هم‌جنس‌بازی (احساسات جنسی نسبت به جنس موافق) و چندشوهری (زندگی یک زن با چند شوهر) از ناهنجاری‌های اخلاقی در عصر غیبت است که به این‌گونه موارد می‌توان مسائلی چون عشق و ازدواج‌های اینترنتی را نیز افزود که محرک‌های رو به تزاید جنسی گام به گام شرایط را بحرانی‌تر می‌کند.
در این میان، آن‌چه این بحران‌ها را دامن می‌زنند، نگرش‌های فمینیستی است که به بهانه «مردستیزی» به نفی حریم خانواده و تحریم ازدواج با مردان پرداخته و در افراطی‌ترین شکل، کانون خانواده را عمده‌ترین عامل بدبختی و تبعیض زنان معرفی می‌کنند (یورگ، 1(ع)8 441) و هم‌جنس‌گرایی و گرایش جنسی زنان به خود را تجویز می‌کنند (پاسنو، 184 85) امروزه زنی که در گذشته «فاحشه» محسوب می‌شد، دختری که «از لحاظ جنسی فعال است» تلقی می‌شود (همو 0 - 2). نتایج برگرفته از چنین دیدگاه‌هایی منجر به شیوع زنا، افزایش بی‌رویه بیماری‌های مقاربتی، سقط جنین و از بین رفتن ارزش‌های اخلاقی است. این نگرش‌ها، تمدن غربی را به سویی هدایت می‌کند که در آن هیچ ارزش مطلقی وجود ندارد، هیچ اصول اخلاقی، جز سودگروی و لذت‌گروی مادی، ارزش پیدا نمی‌کند و اخلاق بر مدار استقلال و خودمختاری فردی معنا می‌یابد و فضایل اخلاقی چون پاک‌دامنی، سخاوت، حیا و... بقایای دوران اساطیر می‌شود.برای خروج از این بحران و فراهم آوردن شرایط ظهور، ازدواج مهم‌ترین ابزار است. در چنین شرایطی انسانی که در انتظار ظهور به سر می‌برد در برابر این کج‌روی‌ها _ که در برخی روایات تنها سبب طولانی شدن غیبت شمرده شده (مجلسی، 140 ج5، 1(ع)8) _ هرگز سکوت نمی‌کند و با خودآگاهی و تهذیب نفس به ترویج فرهنگ ازدواج در سطح جامعه می‌پردازد.ازدواج توافق و قرارداد دوجانبه‌ای است که لوازم سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اخلاقی بی‌شماری دارد.
ازدواج در اخلاق اسلامی فعلی اخلاقی است که مستحب مؤکد و در برخی شرایط واجب شمرده شده است (مشکینی، 1 10) و مورد طلب و درخواست الهی است (نور 2) و از این‌رو مطلوبیت ذاتی داردغزالی با ذکر فواید پنج‌گانه برای ازدواج (فرزند، شکستن شهوت، ترویج نفس، تفریغ قلب و ریاضت) بقای نسل را مهم‌ترین برمی‌شمارد (فیض کاشانی، 11 ج، 58).منابع_ ابن‌عجیبه، احمد بن محمد، تفسیر البحر المدید، قاهره، انتشارات دکتر حسن عباسزکی، بی‌تا._ ابن‌فارس، احمد بن فارس بن زکریا، معجم مقاییس اللغه، قم، مکتب الاعلام اسلامی، بی‌تا._ ارسطو، سیاست، ترجمه حمید عنایت، تهران، انتشارات حبیبی، 158ش._ آبوت، پاملا؛ کلر والاس، جامعه‌شناسی زنان، ترجمه منیژه نجم عراقی، تهران، نشر نی، 185ش._ آدلر، آلفرد، روان‌شناسی فردی، ترجمه حسن زمانی شرفشاهی، بی‌جا، نشر تصویر، 1(ع)0ش._ آل غازی، ملاحویش، بیان المعانی، دمشق، مطبعه الترقی، 182ش._ بارتلی، ویلیام، دین و اخلاق، ترجمه زهرا خزاعی، پایان‌نامۀ دانشگاه قم، 1(ع)8ش._ بحرانی، سیدهاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران، بنیاد بعثت، 141ق._ بهشتی، محمد، «تربیت، اخلاق و تربیت اخلاقی»، مجله معارف، ش10، 181ش._ پاسنو، دایانا، فمینیسم، راه یا بی‌راهه؟!، ترجمه محمدرضا مجیدی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و معارف، 184ش._ پرنر، الیزابت، «علم اخلاق زنانه‌نگر»، ترجمه سوگند نوروزی‌زاده، مجله ناقد، ش2، 18ش._ پورسیدآقایی، سید مسعود، با جاری انتظار، قم، مؤسسۀ آیندۀ روشن، چاپ سوم، 190ش.
_ تانگ، رزماری، «اخلاق فمینیستی»، ترجمه عباس یزدانی، در فمینیسم و دانش‌های فمینیستی، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، 182ش_ تانن، دبورا، مرا نمی‌فهمی، تو هم مرا نمی‌فهمی، ترجمه مهدی قراچه‌داغی و زهره فتوحی، تهران، نشر دایره، 184ش._ تمیمی آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، 140(ع)ق._ جوادی آملی، عبدالله، مبادی اخلاق در قرآن، قم، اسراء، 1(ع)8ش._ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 191ق._ خسروپناه، عبدالحسین، کلام جدید با رویکرد اسلامی، قم، نشر معارف، 188ش._ داورپناه، ابوالفضل، انوار العرفان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات صدرا، 1(ع)5ش._ دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ فلسفه غرب، ترجمه عباس زریاب خویی، تهران، سازمان انتشارات آموزش انقلاب اسلامی، 15ش._ دیلمی، احمد، «اخلاق جنسی»، در دانش‌نامه فاطمی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 19ش._ دیلمی، احمد؛ مسعود آذربایجانی، اخلاق اسلامی، قم، نشر معارف، 181ش._ راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تهران، المکتبه المرتضویه لإحیاء آثار المرتضویه، 1412ق._ رامین، فرح، «اخلاق همسرداری»، در جستارهایی در اخلاق کاربردی، قم، انتشارات دانشگاه قم، 189ش._ سالاری‌فر، محمدرضا، خانواده در نگرش اسلام و روان‌شناسی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها، 185ش._ سیف، علی‌اکبر، روان‌شناسی پرورشی (روان‌شناسی یادگیری و آموزش)، تهران، نشر گاه، 18ش.
_ شایگان، علی، حقوق مدنی، قزوین، انتشارات طه، 1(ع)5ش_ شبّر، عبدالله، الاخلاق، ترجمه محمدرضا جباران، قم، انتشارات هجرت، 18(ع)ش._ شریف رضی، محمد بن حسین، نهجالبلاغه، ترجمه علی‌نقی فیض‌الاسلام، تهران، انتشارات فیض‌الاسلام، 1(ع)8ش._ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، الخصال، قم، جامعۀ مدرسین، 12ش._ صفایی حائری، علی، وارثان عاشورا، قم، انتشارات لیله القدر، 180ش._ صفایی، سیدحسین؛ اسدالله امامی، حقوق خانواده، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1(ع)4ش._ صلیبا، جمیل، المعجم الفلسفی، بیروت، الشرکه العالمیه للکتاب، 1414ق._ طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، 19ق._ طبرسی، ابی‌نصر الحسن بن الفضل، مکارم الاخلاق، ترجمه ابراهیم میرباقری، قم، فراهانی، 15ش._ طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، قم، مکتبه الحیدریه، 1425ق._ طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، قم، مؤسسه البعثه، 1(ع)5ش._ طوسی، خواجه نصیرالدین، اخلاق ناصری، تصحیح مجتبی مینوی و علیرضا صدری، تهران، دانشگاه تهران، 11ش._ طوسی، محمد بن حسن، الغیبه، قم، مسجد مقدس جمکران، 18(ع)ش._ عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین بن علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، 141ق._ غزالی، محمد بن محمد، احیا علوم الدین، دمشق، دار قتیبه، 1412ق._ فارابی، محمد بن محمد، فصول منتزعه، ترجمه حسن ملکشاهی، تهران، نشر سروش، 18ش._ فیض کاشانی، ملامحسن، المحجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، 11ش.
_ قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع الموده، قم، دارالاسوه للطباعه و النشر، بی‌تا_ کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی خانواده، تهران، شرکت انتشار، 1(ع)1ش._ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح و تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1ش._ مجتهدی، سیدمرتضی، صحیفه مهدیه، ترجمه محمدحسین رحیمیان، قم، انتشارات دارالثقلین، 181ش._ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 140ق._ مشکینی اردبیلی، علی، ازدواج در اسلام، قم، دفتر نشر الهادی، 1ش._ مصباح یزدی، محمدتقی، دروس فلسفه اخلاق، تهران، انتشارات اطلاعات، 1(ع)ش._ مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات قرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1(ع)4ش._ مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی، قم، انتشارات صدرا، 18ش._ نظام حقوق زن در اسلام، قم، انتشارات صدرا، 180ش._ مقدادی، محمدمهدی، ریاست خانواده، تهران، روابط عمومی شورای فرهنگی اجتماعی زنان، 185ش._ نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، قم، انتشارات قائم آل محمد، 188ش._ نراقی، ملا احمد، معراج السعاده، تهران، انتشارات رشیدی، 12ش._ نقیبی، سیدابوالقاسم، «نقش وفاداری در اعتمادآفرینی و راهبردهای توسعه‌ای آن در نهاد خانواده با رویکرد به آیات و روایات»، فصل‌نامۀ شورای فرهنگی اجتماعی زنان، سال سیزدهم، ش52، 190ش._ نوری طبرسی، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آل‌آلبیت، 1408ق._ واثقی، قاسم، درس‌هایی از اخلاق مدیریت، قم، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، 1(ع)ش.
_ همت‌بناری، علی، مأخذشناسی تربیت اخلاقی، قم، پژوهشکده تعلیم و تربیت، 182ش_ یزدی، اقدس، «اخلاق مادری در اسلام و فمینیسم»، در جستارهایی در اخلاق کاربردی، قم، انتشارات دانشگاه قم، 189ش._ یورگ، رابرت. اچ، در سراشیب به سوی گومرا، ترجمه الهه هاشمی حائری، تهران، انتشارات حکمت، 1(ع)8ش._ Bedau, Hugo Adam, Applied Ethics, In Beker, Lawrence C, Beker, Charlotte, B (eds), Encyclopedia of Ethics. New York Routledge, 200(ع)._ Chodorow, Nancy, The Reproduction of Mothering, Berekely University of California Press, 19(ع)8._ Novak, Micheal, The Spirit of Democratic Capitalism, New York Simon and Schuster, 1982._ Oʼneill, Onora. Charity. In Beker, Lawrence. C, Beker, charlotte. B (Eds), In Encyclopedia of Ethics. New York Routldege, 2001._ Walsh, F, A Family Resilience Framework Innovative Practice Applications. Family Relations. New York Guilford Press, 2002.نویسنده:فرح رامینفصلنامه مشرق موعود شماره 31ادامه دارد....
05:15 - 5 اردیبهشت 1395
76 بازدید
1 پاسخ