هدف های غایی تعلیم و تربیت در قرآن
در نظام تعلیم و تربیت قرآن، اهداف به دو صورت اهداف غایی و اهداف میانی ترسیم شده اند.
چکیدهاین پژوهش کیفی، با روش توصیفی ـ تحلیلی و اسنادی و با هدف تبیین و شناخت مفاهیم قرآنی متناظر با عوامل و عناصر تشکیل دهنده برنامه درسی، درباره اهداف، محتوا، روش ها و ارزشیابی تعلیم و تربیت در قرآن کریم تدوین یافته است. در نظام تعلیم و تربیت قرآن، اهداف به دو صورت اهداف غایی و اهداف میانی ترسیم شده اند. از لحاظ محتوایی، به طور کلی قرآن دربردارنده مجموعه ای از مفاهیم، اصول، قوانین، روش ها و فعالیت هاست که با استفاده از معیارهایی همچون توالی، استمرار، تعادل، وسعت و وحدت و روش های تربیتی همچون تمثیل و شبیه سازی، مشاهده، پرسش، اردوی علمی، الگویی، موعظه و تذکر، و استدلال، در صدد دستیابی به تربیت معنوی و جسمی یا پرورش همه جانبه انسان است. رسیدن به این مقصود نیازمند خودارزیابی و ارزیابی بیرونی از طریق روش هایی مانند ابتلا، فتنه، محاسبه و مراقبه می باشد.کلیدواژه ها: عناصر برنامه درسی، قرآن کریم، محتوا، اهداف، روش ها، ارزشیابی.مقدمهبرنامه درسی، معادل فارسی واژه Curriculum و معرف یکی از رشته های تخصصی حوزه تعلیم و تربیت است. بر اساس شواهد موجود، رشته برنامه ریزی درسی مولود قرن بیستم است و بسیاری زمان آغاز آن را سال 1918، یعنی زمان انتشار کتاب فرانکلین بوبیت با عنوان برنامه درسی می دانند (مهرمحمدی و همکاران، 1381، ص7). قصد محقق در اینجا ارائه تعارف متعدد و گوناگون از برنامه درسی نیست؛ چراکه به تعداد صاحب نظران حوزه تعلیم و تربیت، از آن تعریف به دست داده شده است.
لذا آیزنر(1993) می گوید: برنامه درسی از یک هویت فیزیکی برخوردار نیست؛ بلکه یک اندیشه پیچیده می باشد، ازاین رو تعریف واقعی آن غیرممکن است (ملکی، 1385، ص25) به طورکلی برنامه درسی، به محتوای رسمی و غیررسمی، روش و آموزش های آشکار و پنهانی اطلاق می گردد که به وسیله آنها، شاگردان یک مدرسه، دانش لازم را به دست آورند، مهارت کسب کنند و گرایش و ارزش ها را در خود تغییر دهند (ملکی، 1379، ص15).درباره عوامل و عناصر تشکیل دهنده برنامه درسی نیز نظریات گوناگونی مطرح شده است؛ ازجمله کلاین (1985) معتقد است که این عوامل و عناصر عبارت اند از: هدف ها، محتوا، فعالیت های یادگیری، منابع و ابزار یادگیری، زمان، فضا، گروه بندی دانش آموزان، راهبردهای تدریس و روش های ارزشیابی (قاسم پور دهاقانی، و نصر اصفهانی، 1390، ص81)؛ ولی به طور کلی چهار عنصری که مورد اتفاق همۀ برنامه ریزان هستند، عبارت اند از: اهداف، محتوا، فعالیت های یاددهی ـ یادگیری دانش آموزان و روش های ارزشیابی.تربیت مصدر باب تفعیل است و از ماده ربو و به معناى زیاد کردن، نمو دادن، وسیله رشد را فراهم آوردن و پاک کردن آمده است (صانعی،1380، ص11) و در معنای اصطلاحی عبارت است از به فعلیت درآوردن استعدادهای نهفته انسان در جهت کمال (مطهری، 1382، ص43).
بدیهی است که رسیدن به این کمال و شکوفایی استعدادها، بدون برنامه تربیتی ممکن نیست و انسانی که خلقتش هدفمند بوده، بنا به فرموده قرآن عبث آفریده نشده است (آیا می پندارید که ما شما را بیهوده آفریده ایم) (مؤمنون: 15) نمی تواند به حال خود رها شده باشدتربیت اسلامى یکى از بنیادى ترین بخش هاى معارف اسلامى، فلسفه بعثت رسولان و مهم ترین وظیفه اولیاى الهى است و قرآن، کلام و سخن خدا و کتاب هدایت و تعلیم و تربیت است، که راه هاى رشد و تکامل فرد و جامعه را به بهترین شیوه بیان کرده است و گنجینه ای گران بها از اصول جاودانه و همیشگی تعلیم و تربیت است.قرآن رابطه ای عمیق با دو حوزه تعلیم و تربیت دارد؛ به گونه ای که می توان گفت زبان قرآن، زبان آموختن، یاد گرفتن و پرورش انسان هاست؛ زیرا همه آیات قرآن دارای پیام تربیتی اند و آیه ای در قرآن وجود ندارد که ناظر به تربیت انسان نباشد. آیات احکام، آیات مربوط به مبدأ و معاد، خانواده و اجتماع، قصه و سرگذشت امت های پیشین، همه دارای جنبه تربیتی اند و به بعدی از ابعاد تربیت اشاره دارند. از اینجاست که خداوند درباره قرآن می فرماید: هُدی لِلنَّاسِ (بقره: 185)؛ قرآن برای هدایت و تربیت مردم نازل شده است.
در زمینه چگونگی ارتباط زبان قرآن با تعلیم و تربیت و اینکه چه نوع رابطه ای میان آن دو وجود دارد، از چند جهت می توان سخن گفت: تعامل زبان قرآن با تعلیم و تربیت در جهت پرورش استعدادهای نهفته در درون انسان، هماهنگی آن دو در رشد روحی و معنوی انسان، اهتمام قرآن به تعلیم و تربیت در استنباط عناصر اصلی آن مانند مبادی عام، مبانی، اهداف، اصول و شیوه های آموزش و پرورش، تأثیر برجسته زبان قرآن در فرایند تعلیم و تربیت در گذشته و حال و آینده، برنامه ریزی تعلیم و تربیت بر اساس محوریت قرآن برای آینده نظام آموزشی و تربیتی جامعه، جهت دهی قرآن به تعلیم و تربیت به لحاظ محتوا و غنابخشی آن، توجه قرآن به ابعاد تعلیم و تربیت همچون ابعاد دینی، اخلاقی، عبادی، عاطفی، اجتماعی و امثال آن، و سرانجام، قرآن به منزله پشتوانه فکری و منبع اصلی استخراج مفاهیم مهم تعلیم و تربیت اسلامی (احسانی، 1387)از دیدگاهی دیگر ارتباط قرآن با علم تعلیم و تربیت را دست کم به دو صورت می توان تصویر کرد:1. بهره بردن علم تربیت و تعلیم در مراحل مختلف از قرآن (از مباحث نظری گرفته تا به کارگیری یافته های آن در عمل)؛2. استفاده از یافته های علم تعلیم و تربیت در فهم بهتر مباحث تربیتی قرآن و به کارگیری بهتر آن در مرحله عمل (طوسی، 1392، ص15).
مرور پژوهش های مرتبط با موضوع تحقیق نشان داد که اکرمی (1375) در تحقیقی با عنوان قرآن کریم و برنامه ریزی درسی به بررسی ویژگی های یک برنامه درسی در قرآن کریم به منزله یک کتاب درسی پرداخته، و وطنی (1375) در پژوهشی با عنوان ویژگی هایی از قرآن به عنوان محتوای تربیتی با توجه به هدف های کلی تعلیم و تربیت اصول، مبانی، هدف ها، روش های تربیتی و ارزشیابی در قرآن کریم را بررسی کرده است همچنین حسینی زاده (1386) در پژوهشی ارزشیابی آموزشی و انواع آن را در سیره پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت، به بحث گذاشته، وقندیلی (1387) در تحقیقی با عنوان بررسی واژه ها و مفاهیم اساسی برنامه درسی در قرآن و حدیث به بررسی آیات و روایاتی پرداخته که به نوعی به مراحل برنامه ریزی درسی مربوط می شوند.صابری و همکاران (1389) نیز در سازمان دهی محتوای برنامه های درسی با الهام از آیات قرآن کریم، معیارهای سازمان دهی محتوای برنامه درسی در قرآن کریم را واکاوی کرده اند. به علاوه صادق پور (1379) در تحقیقی با عنوان نگاهی به الگوهای مثبت و منفی در قرآن به انواع الگوهای قرآنی و مصادیق آن توجه نشان داده، و باقری (1383) در پژوهشی اهداف، اصول و روش های تربیتی در قرآن را بررسی کرده است.
نیز احسانی (1387) در تحقیقی با عنوان زبان قرآن و تعلیم و تربیت به بررسی مفاهیم کلیدی تعلیم و تربیت همچون مبادی، مبانی، اصول، روش ها و ابعاد تعلیم و تربیت در قرآن کریم، و هاشمی (1389) در مقاله ای به بررسی رابطه تعلیم و تربیت از منظر قرآن پرداخته استصدری فر و موسوی (1391) هم در تحقیقی با عنوان شاخص ها و اهداف تربیتی انبیا در قرآن شاخص ها و اهدافی همچون اندیشه و خردورزی، تقوا، عدالت، تزکیه، تقرب، عبادت و حکمت در قرآن کریم را بررسیده اند. همچنین در تحقیقات پاکزاد (1390)، رستمی زاده (1382)، مصباح الهدی (1388)، عباسی مقدم (1382)، رمضانی و حیدری (1391)، اخلاقی (1390)، حسنی (1384)، قائمی مقدم (1387) و حسین خانی نایینی (1387)، به بررسی و تحلیل روش ها و شیوه های تربیت در قرآن کریم پرداخته شده است.بررسی آرای تربیتی صاحب نظران تعلیم و تربیت به ویژه تربیت اسلامی، بیانگر این مطب است که فرایند تعلیم و تربیت انسان بر برنامه ای متضمن مبانی و اصول تربیت، اهداف، محتوا، روش و ارزشیابی مبتنی است (باقری، 1383، ص53). براین اساس مسئله اساسی در پژوهش حاضر، تبیین و شناخت مفاهیم قرآنی متناظر با عوامل و عناصر تشکیل دهنده برنامه درسی است و هدف پژوهش عبارت است از کشف و بررسی موشکافانه و جزئی و موردی مصداق ها و آیات مرتبط با عناصر تخصصی و ویژه حوزه برنامه درسی که در پژوهش های پیشین کمتر کانون توجه قرار گرفته اند و یا به صورت کلی و مبهم ارائه شده اند.
بنابراین تحقیق حاضر می تواند در نوع خود تحقیقی جامع و دقیق باشد براین اساس چهار پرسش بنیادین طرح و بررسی شده است: 1. اهداف تعلیم و تربیت در قرآن به چه صورت اند؟ 2. محتوای تعلیم و تربیت و نحوه سازمان دهی و معیارهای آن در قرآن چگونه است؟ 3. روش ها و راهبردهای تربیتی در قرآن چیست؟ 4. ارزشیابی تربیتی در قرآن چگونه انجام شده است؟1. روش پژوهشنوع این پژوهش، کیفی است و در آن از روش توصیفی ـ تحلیلی و اسنادی استفاده شده است؛ بدین صورت که پس از تعیین عناصر چهارگانه برنامه درسی و نسبت آنها با تعلیم و تربیت اسلامی، به بررسی آیات متناظر با هریک از این مقوله ها با استفاده از جست وجو در قرآن کریم و نرم افزارهای قرآنی مرتبط، و نیز پژوهش های انجام شده مرتبط با موضوع تحقیق پرداخته شده است.2. ابزار تحقیقگردآوری داده ها و اطلاعات مورد نیاز برای وصف و تحلیل عوامل و عناصر تشکیل دهنده برنامه درسی با قرآن کریم، با استناد به روش اسنادی از طریق غور در منابع و مآخذ مربوط، ارجاع مستقیم به قرآن کریم و نیز نگاره های الکترونیکی موجود صورت گرفته است. اطلاعات گردآوری شده، پس از طبقه بندی موضوعی، جهت وصف و تحلیل هر کدام از پرسش های پژوهش استفاده شده اند.3. یافته های پژوهشنخستین پرسش پژوهش عبارت است از اینکه اهداف تعلیم و تربیت در قرآن به چه صورت اند؟ اهداف آموزشی، اساس هر آموزش اثربخش را تشکیل می دهند. مادام که اهداف آموزشی تعیین نشده است، نمی توان دوره را به طور منظم و مدون طراحی کرد تا به نتایج مورد نظر رسید.
درواقع تعیین اهداف در عین اینکه نشان دهنده نقطه مطلوب است، محرکی برای آغاز فعالیت ها به شمار می آید هر فعالیتی اعم از آموزشی و غیرآموزشی اگر فاقد هدف باشد، راه به جایی نمی برد و یا اگر نتیجه ای دهد، فاقد کارایی و اثربخشی لازم است. لذا تعیین اهداف یکی از مهم ترین امور در هر امری است.از نظر جان دیوئی، هدف به منزله روشی است برای دگرگون ساختن موقعیت موجود، و هدف شایسته هدفی است که با توجه به اوضاع و احوال موجود اتخاذ شود. او می گوید هدف مرحله نهایی یک سلسله فعالیت مستمر است، و هدف خوب باید دارای دو ویژگی توالی و پیش بینی باشد (شعبانی، 1384، ص135).صاحب نظران هدف ها را در دسته بندی های مختلفی ارائه داده اند. ایشان در یک دسته بندی هدف ها را به سه دسته هدف های غایی، کلی و آموزشی (رفتاری) تقسیم کرده اند. هدف های غایی، عبارت اند از غایات عالیه، کمال مطلوب و آرزوهای ملی مردمان یک سرزمین. این آرمان ها از یک دید خیالی و تصور واهی و خوش بینانه نسبت به آینده برمی خیزند. دسته دوم هدف ها، هدف های کلی اند که درجه کلیتشان کمتر است و از نظر وقت گیری میان مدت اند. دسته سوم هدف ها، هدف های آموزشی اند که به گونه مستقیم با زندگی و طرز عمل افراد، خانواده ها و جوامع در ارتباط اند و هم از لحاظ اجرایی و هم از نظر ماهیت محدود ند و ملموس ترین نتایج تعلیم و تربیت در این سطح به دست می آید (شکوهی،1383، ص130).صاحب نظران برای هدف های تربیتی در اسلام پنج خط مشی عمده ذکر کرده اند.
در خط مشی اول، نقطه آغاز تعیین هدف های تربیتی، عبارت است از جهان خلقت و آفرینش، و فرض بر این است که اگر مقصود و هدف از حیات روشن شود، هدف ها و غایات تعلیم و تربیت نیز به تبع آن روشن خواهند شد در خط مشی دوم نقطه شروعِ هدف های تربیتی، خود انسان است و بحث بر محور بیان ماهیت و تبیین ابعاد وجودی انسان است. از این بعد انسان دارای دو بعد مادی و معنوی است. لذا در این روش، برنامه آموزشی بر اساس بعد مادی و معنوی انسان تدوین می شود؛ به گونه ای که برنامه های تکامل مادی و معنوی انسان در یکدیگر ادغام می شوند. در خط مشی سوم نقطه شروع، فرهنگ اسلامی است و درباره مشخصات و ویژگی هایی بحث می شود که این فرهنگ را از دیگر فرهنگ ها جدا و متمایز می سازند.در خط مشی چهارم، آغازگاه تعیین هدف های تربیتی، شناخت ملکات و صفاتی است که باید در یک انسان مؤمن و مسلمان و یا به اصطلاحِ روز، انسان مکتبی وجود داشته باشند. مهم ترین منبعِ شناخت این صفات، قرآن کریم و سنت و قول و فعل ائمه و معصومان است. درخط مشی پنجم، نقطه شروع تعیین هدف های تربیتی، اساس دعوت اسلام و یا آن دسته از اصول و قواعدی است که می توان از آنها به منزله پیام های اسلام نام برد (حسینی، 1308، ص163- 154).بر این اساس هدف های تعلیم و تربیت در اسلام و قرآن به دو دسته کلی تقسیم می شوند: اهداف غایی و اهداف میانی (کلی).
هدف هایی همچون عبادت یا عبودیت، تقوا، هدایت، رشد، اندیشه و خردورزی، طهارت و حیات طیبه، قرب الهی، انسان کامل و قیام به قسط، جزو هدف های غایی به شمار می آیند (جدول شماره 1) و اهدافی همچون پرورش روح عدالت خواهی، استقلال و عزت جامعه اسلامی، دوستی با ملل دیگر، تزکیه و تهذیب یا پرورش شخصیت اخلاقی و برادری، همکاری و تعاون و پرورش روح اجتماعی، جزو هدف های میانی یا کلی محسوب می شوند (جدول شماره 2) مهم ترین خصلت اهداف میانی این است که در عرض یکدیگر قرار می گیرند و عمدتاً در ارتباط با شئونات مختلف شخصیت انسان از جمله جنبه های بدنی، ذهنی، اجتماعی، عاطفی، اخلاقی و دینی اند (رضاپور،1380).جدول شماره 1. هدف های غایی تعلیم و تربیت در قرآنشماره آیهسورهآیات مرتبطهدف56ذاریاتوَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِعبادت(عبودیت)13حجراتأَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّـهِ أَتْقَاکُمْتقوا3انسانإِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ إِمَّا شَاکِرًا وَإِمَّا کَفُورًاهدایت186256بقرهبقرهفَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَلْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَلَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ قَد تَّبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّرشد7آل عمرانوَمَا یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِاندیشه و تفکر97نحلمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاه طَیِّبَهطهارت و حیات طیبه10 و11واقعهوَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ، أُولَـئِکَ الْمُقَرَّبُونَقرب الهی135نساءیَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِقیام به قسطجدول شماره 2.
هدف های کلی تعلیم و تربیت در قرآنشماره آیهسورهآیات مرتبطهدف15شوراوَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُروح عدالت خواهی141نساءوَلَن یَجْعَلَ اللَّـهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًااستقلال و عزت جامعه اسلامی617انفالممتحنهوَإِن جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَاعَسَى اللَّـهُ أَن یَجْعَلَ بَیْنَکُمْ وَبَیْنَ الَّذِینَ عَادَیْتُم مِّنْهُم مَّوَدَّهدوستی با ملل دیگر9129شمسبقرهقَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَارَبَّنَا وَابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا مِّنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِکَ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَه وَیُزَکِّیهِمْتزکیه و تهذیب2مائدهوَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىتعاون و پرورش روح اجتماعیدومین پرسش پژوهش عبارت بود از اینکه محتوای تعلیم و تربیت و نحوه سازمان دهی و معیارهای آن در قرآن چگونه است؟ محتوای درسی، مجموعه اصطلاحات، اصول و قواعد، قوانین، مفاهیم و به طور کلی دانش سازمان یافته یک رشته علمی است (لوی، 1383، ص20) محتوای برنامه درسی به مجموعه ای از مفاهیم، اصول، قوانین، روش ها، فعالیت ها، ارزش ها و نگرش ها اطلاق می شود که با آموزش آنها به یادگیرنده، زمینه های تحقق هدف های یادگیری فراهم می آید (ملکی، 1385، ص19).از لحاظ محتوایی قرآن شامل موضوعات مختلفی همچون علوم طبیعی (نجوم، مهندسی ساختمان، زمین شناسی و...) (الرحمن: 17)، بهداشت و تغذیه (بقره: 61، 261 و 222؛ انعام: 99)، داستان و تمثیل، علوم اجتماعی (علوم تربیتی، جامعه شناسی، اقتصاد و...) (مؤمنون: 4؛ مائده: 2؛ یوسف: 13؛ انبیاء: 37) است (صابری و همکاران، 1389، ص144).
اگرچه قرآن کریم درباره موضوعات متعدد علمی سخن گفته و حتی مسائل عقلی صرف، در آن آمده است، نمی توان قرآن را به یکی از دانش ها اختصاص داد و گفت مثلاً قرآن کتاب اقتصاد یا حقوق است؛ چراکه شأن قرآن و فلسفه نزول آن اقتضای بیان تفصیلی دانش های علمی را ندارد تا پذیرای چنین تعبیراتی باشد با این حال تعلیم و تربیت انسان چیزی است که با شأن قرآن همخوانی دارد و شاید بتوان مدعی شد که مهم ترین فلسفه نزول قرآن، پرورش روحی و معنوی افراد بشر است؛ زیرا فلسفه نزول قرآن نمی تواند جدا از فلسفه بعثت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله باشد. خداوند در آیات پرشمار، فلسفه رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را تعلیم و تربیت معرفی کرده است (جمعه: 2) (احسانی، 1387، ص78). لذا محتوای قرآن به طور کلی مجموعه ای از مفاهیم، اصول، قوانین، روش ها و فعالیت ها برای تربیت و پرورش روحی و معنوی و جسمی یا پرورش همه جانبه انسان است.محتوایی که برای تحقق هدف برنامه درسی معنوی در نظر گرفته می شود باید اولاً با هدف برنامه درسی معنوی که رسیدن به معنویت است متناسب باشد و ثانیاً به شرایط ذهنی، عاطفی، عقلی و جسمی فراگیران توجه لازم را مبذول کند و ثالثاً با مبانی دین هماهنگ باشد.
به عبارت دیگر، برنامه طراحی شده باید با هدف آفرینش هماهنگ باشد؛ ویژگی های روانی انسان و توان و شرایط او را در نظر بگیرد؛ نسبت به ابعاد فردی، اجتماعی، زمانی و مکانی انسان بی اعتنا نباشد؛ تمام دوران زندگی انسان را در نظر بدارد و به عبارتی ابزار معنوی همه جانبه پدید آورد؛ به گونه ای که انسان بتواند در هر موقعیتی از این ابزار برای تقرب به خدا و رسیدن به معنویت استفاده کند لذا قرآن کریم می تواند به منزله بهترین منبع برای تدوین محتوا در نظر گرفته شود (قاسم پور دهاقانی، و نصر اصفهانی، 1390، ص84). در محتوای برنامه درسی دینی و معنوی باید این شاخص ها را در نظر گرفت: 1. دیدگاه اسلام درباره خالق، 2. آفرینش بشر و هدف از آن، همچون عبادت، ترویج نیکی و پرهیز از بدی و تبلیغ پیام اسلام، 3. ارتباط انسان با خالق و التزام عملی در برابر او، 4. ارتباط انسان با دیگران، 5. روابط انسان با محیط به گونه ای که از طریق شناخت مخلوقات به خداوند برسد، 6. کسب شرح صدر و زمینه لازم برای اصلاح خود، 7. رشد برخی عادات اسلامی که به عمل اسلامی منجر شوند، 8. سرنوشت و تقدیر انسانی، یعنی افزایش احساس مسئولیت با ارزیابی نقش خود (قاسم پور دهاقانی، و نصر اصفهانی، 1390، ص85). قرآن کریم به منزله یک منبع غنی از شاخص های مزبور، می تواند محتوایی برای تربیت همه جانبه افراد در نظر گرفته شود.1-3.
سازمان دهی محتوای برنامه درسیسازمان دهی محتوا و تجربه های تربیتی به معنای قرار دادن هریک از عناصر محتوایی در جایگاه مناسب است؛ به گونه ای که بهترین شکل دستیابی به هدف های تربیتی را آسان سازد برقراری ارتباط میان بخش های مختلف محتوا و تجربه های یادگیری باید مبتنی بر نوع سازمان منطقی و روان شناختی به شکل توأمان صورت پذیرد. سازمان منطقی، مبتنی بر منطق هریک از رشته های علمی است و سازمان روان شناختی، رعایت تنظیم محتوایی به لحاظ شرایط و ویژگی های مخاطبان برنامه است (تایلر، 1376، ص29). محتواهای درسی در قالب الگوهای مختلفی سازمان داده می شوند؛ به صورت دروس مستقل و درهم تنیده (تلفیقی) (پاتریشیا و همکاران، 2004، ص40).در سازمان دهی برنامه درسی، عناصر تشکیل دهنده برنامه درسی در یک نظام آموزشی با یکدیگر ارتباط و توالی می یابند. سازمان دهی محتوای درسی به طور کلی به دو صورت افقی و عمودی است (ملکی، 1386، ص23). مایرز و مایرز درخصوص الگوهای سازمان دهی محتوا از یک پیوستار استفاده کرده اند که در یک طرف آن رویکرد موضوع محور، و در سوی دیگر آن رویکرد دانش آموزمحور قرار دارد (مایرز و مایرز، 1990، ص68).
در بحث سازمان دهی محتوای برنامه درسی، شیوه سازمان دهی موضوع مدار، موازی سازی رشته های علمی، چندرشته ای، میان رشته ای و فرارشته ای در ارتباط افقی و شیوه های سازمان دهی از ساده به مشکل، از کل به جزء، از عینی به ذهنی، از جزء به کل، مارپیچی، ساختار دانش، علایق به رشته های علمی، توسعه تدریجی مفاهیم، توالی زمانی و از مسئله تا کشف در ارتباط عمودی بررسی می شونددر بحث الگو های برنامه ریزی، الگو های ارائه شده در دو گروه کلی (الگو های تکنیکی علمی و الگو های غیرتکنیکی) طبقه بندی می شوند. در الگو های تکنیکی علمی، تأکید بر محتواست. رویکرد از ساده به مشکل و ساختار رشته علمی را می توان در این الگو در نظر گرفت. در الگو های غیرتکنیکی که فعالیت فراگیران، مدار و محور برنامه درسی است، بیشتر بر علایق فراگیر تأکید می شود. می توان انواع مختلف سازمان دهی فرارشته ای در ارتباط افقی و شیوه های سازمان دهی از مسئله تا کشف را در ارتباط عمودی در این الگو قرار داد. میان دو الگوی تکنیکی علمی که فرایند برنامه ریزی درسی را به صورت خطی می نگرد و از بالا به پایین اعمال اراده و قدرت می کند و الگوی غیرتکنیکی که فرایند برنامه ریزی درسی را به صورت کاملاً باز در نظر می گیرد و از پایین به بالا تجربه های فراگیر را جهت می دهد، می توان یک الگوی حد وسط در نظر گرفت که در آن تنها بر محتوا تأکید نمی شود، بلکه وجود خود فراگیر یک منبع غنی محتوا به شمار می آید.
در این باره، شیوه های سازمان دهی چندرشته ای و بین رشته ای را در ارتباط افقی و شیوه سازمان دهی از عینی به ذهنی، مارپیچی و توسعه تدریجی مفاهیم را در ارتباط عمودی می توان عناصر موافق نظام برنامه ریزی درسی در این الگوی حد وسط به شمار آورد(ملکی، 1386، ص35)در رویکرد رفتاری برنامه ریزی درسی نیز سازمان دهی محتوا از مهم ترین مراحل برنامه ریزی درسی است که در آن، گروه برنامه ریزی درسی با توجه تصمیماتی که در بخش طراحی برنامه درسی گرفته شده به تولید و شکل دهی محتوا و سازمان دهی آن با توجه به فعالیت های یاددهی ـ یادگیری مورد نظر می پردازند. به طور کلی سازمان دهی محتوا، نحوه و چگونگی ارائه محتوای برنامه درسی بر پایه ملاک های مشخص شده است (چوبینه، 1385، ص38).معیارهایی در دستیابی به بهترین سازمان دهی محتوا باید رعایت شود که ازجمله اساسی ترین آنها می توان به این زمینه ها اشاره داشت: 1. توالی، 2. استمرار، 3. تعادل، 4. وسعت، 5. وحدت. توالی و استمرار، ناظر بر شیوه های سازمان دهی عمودی محتوا، و وسعت مربوط به سازمان دهی افقی است (ملکی، 1376، ص18). در ادامه بحث، هریک از این معیارهای سازمان دهی محتوا و مصادیق آن در قرآن کریم را شرح می دهیم (جدول شماره 3).جدول شماره 3. اصول سازمان دهی محتوای برنامه درسی و برخی مصداق های قرآنیشماره آیهسورهآیهعنوان اصل22انبیاءلَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَه إِلَّا اللَّـهُ لَفَسَدَتَاقیاسیتوالیکل آیاتقدرإِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَه الْقَدْرِ......
سَلَامٌ هِیَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِاستقرایی15محمدمَّثَلُ الْجَنَّه الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِیهَا أَنْهَارٌ مِّن مَّاءٍ غَیْرِ آسِنٍ....... وَمَغْفِرَه مِّن رَّبِّهِمْاز عینی به ذهنی67غافرهُوَ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَه ثُمَّ مِنْ عَلَقَه ثُمَّ یُخْرِجُکُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ ثُمَّ لِتَکُونُوا شُیُوخًانظم پیدایش وقایع183بقرهیَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْاز حال به گذشته و بالعکس219بقرهیَسْأَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمَا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَامعلوم به مجهول11-1قارعهالْقارِعَه مَا الْقارِعَه وما أَدْراکَ مَا الْقارِعَهمجهول به معلوم27الرحمنوَیَبْقَى وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِمجاز به حقیقتکل سوره17-22-32-40الرحمنقمرذکر نعمت ها در آیات مختلفوَلَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍاستمرار14377بقرهقصصوَکَذَلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّه وَسَطًاوَابْتَغِ فِیمَا آتَاکَ اللَّـهُ الدَّارَ الْآخِرَه وَلَا تَنسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیَاتعادل67مریمأَوَلَا یَذْکُرُ الْإِنسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ وَلَمْ یَکُ شَیْئًاوسعت3ملکهَلْ تَرَى مِن فُطُورٍوحدت1-1-3. توالیتوالی عبارت است از اینکه تجربه های یادگیری تعیین شده با چه نظمی باید مرتب شوند. در این زمینه چندین شیوه ازجمله کلی به جزئی (قیاسی)، جزئی به کلی (استقرایی)، از عینی به ذهنی، بر اساس نظام کرنولوژیکی وقایع، از حال به گذشته و از ساده به مشکل مورد توجه اند (ملکی، 1376، ص22). مفهوم توالی در قرآن از سویی به مسائلی مربوط می شود که با سطح فکری مخاطب متناسب باشند: ولَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ (قمر: 17).
آسان کردن قرآن برای ذکر این است که آن را طوری به شنونده القا کند که فهم مقاصدش برای عامه و خاصه آسان شود (طباطیایی، 1363، ص401) از سوی دیگر، توالی به موضوع دانش پیش نیاز مربوط می شود و به این پرسش پاسخ می دهد که چه نوع اطلاعاتی می توانند زمینه را برای یادگیری اطلاعات دیگر فراهم کنند (موسی پور، 1382، ص123). مفهوم توالی که مرتبط با نحوه چیدمان محتوا و مطالب است، دربرگیرنده این موارد است:2-1-3. استمرارمنظور از تکرار، مداومت عناصر اصلی است؛ به گونه ای که فرصت های مداوم تمرین و تکرار فراهم شود. به کار بردن این مفهوم در قسمت های مختلف درس به طور پی درپی و مکرر اهمیت دارد و بر یادگیری مؤثر است (تایلر، 1376، ص45). عناصر اصلی یک محتوا بایستی در طول زمان از راه تجربه و آزمایش تکرار شوند. به عبارت دیگر، برای ایجاد مهارت های خاص در فراگیران، باید زمان لازم برای پرورش آن مهارت و ارائه فرصت های کافی به فراگیران در محتوا داده شده باشد (ابراهیمی، 1377، ص109).حضرت علی علیه السلام در خطبه 198 نهج البلاغه می فرمایند:قرآن نوری است که خاموشی ندارد؛ چراغی است که درخشندگی آن زوال نپذیرد؛ دریایی است که ژرفای آن درک نشود؛ راهی است که رونده آن گمراهی ندارد؛ شعله ای است که نور آن تاریک نشود؛ جداکننده حق و باطل است که درخشش برهانش خاموش نگردد؛ بنایی است که ستون های آن خراب نشود (حاج غلامرضایی، 1391، ص173-170).این سخنان خود به نوعی دلیل روشنی بر مداومت و استمرار کتاب آسمانی قرآن هستند.
همچون دیگر فعالیت های یادگیری، در آموزش ارزش ها نیز مداومت و استمرار در تکرار و تمرین محتواهای ارزشی می تواند تأثیری بسزا بر یادگیری، و سرانجام تثبیت ارزش ها در ضمیر فراگیران داشته باشد (همان، ص175)تکرار از ویژگی های محتوایی قرآن کریم است. این تکرار در قالب داستان، به صورت دستور به پیامبران و خطاب به مردم و در قالب نعمت ها و موارد دیگر (فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا) (شرح: 5 و6) دیده می شود. مثلاً در سوره الرحمن، در آیات پرشماری به ذکر نعمت های دنیوی و اخروی پرداخته شده است (صابری و همکاران، 1389، ص139-138) (جدول شماره 3).منابعابراهیمی، علی،1377، برنامه ریزی درسی (راهبردهای نوین)، تهران، فکر نو.احسانی، محمد، 1387، زبان قرآن و تعلیم و تربیت، معرفت، سال هفدهم، ش 130، ص 86-73.اخلاقی، عبدالرحیم، 1390، نگاهی به روش تشویق در ایجاد انگیزه از دیدگاه قرآن کریم، اسلام و پژوهش های تربیتی، سال اول، ش 1، ص 152-127.اکرمی، سیدکاظم، 1375، قرآن و برنامه ریزی درسی، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت، ش 5 و 6.آقازاده، محرم و محمد احدیان، 1377، راهنمای عملی برنامه ریزی درسی، تهران، نورپردازان (پیوند).باقری، خسرو، 1383، نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، چ نهم، تهران، مدرسه.پاکزاد، عبدالعلى، 1390، بررسى تحلیلى برخى از روش هاى تربیتى در قرآن، معرفت، سال بیستم، ش 160، ص 32-13.تایلر، رالف، 1376، اصول اساسی برنامه ریزی درسی و آموزشی، ترجمه: علی تقی پور ظهیر، تهران، آگاه.
جعفری، یعقوب، 1388، معانی مجازی در قرآ مجید (بخش اول)، ترجمان وحی، سال سیزدهم، ش 1، ص14-4جوادی آملی، عبدالله، 1385، تفسیر موضوعی قرآن کریم، قم، اسراء.ـــــ، 1378، تفسیر موضوعی قرآن کریم، فطرت در قرآن، تنظیم و ویرایش: محمدرضا مصطفی پور، قم، مرکز نشر اسراء.چوبینه، مهدی، 1385، انتخاب محتوی و سازمان دهی محتوی، سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، دفتر برنامه ریزی و تألیف کتب درسی.حاج غلامرضایی، مهناز، 1391، نکات مرتبط با محتواهای آموزش ارزش های دینی و اخلاقی، اسلام و پژوهش های تربیتی، سال چهارم، ش 2، پاییز و زمستان 1391، صفحه 165 ـ 188.حسنی، سیدمحمدابراهیم، 1384، روش های تربیت اسلامی در پرتو قرآن و نهج البلاغه، مصباح، سال چهاردهم، ش 57، ص 160-145.حسین خانی نایینی، هادی، 1387، روش تربیتی یادآوری نعمت ها، معرفت، سال هفدهم، ش 130، ص 96-87.حسینی، علی اکبر، 1308، مباحثی چند پیرامون تعلیم وتربیت اسلامی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.حسینی زاده، سیدعلی، 1386، ارزشیابی آموزشی در سیره پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت، تربیت اسلامی، سال سوم، ش 5، ص 54-37.خامه گر، محمد، 1386، نظریه هدفمندی سوره ها؛ مبانی و پیشینه، پژوهش های قرآنی، ش51 و 52.خوانساری، محمد، 1376، منطق صوری، چ دوازدهم، تهران، دانشگاه تهران.دهخدا، علی اکبر، 1338، لغت نامه، تهران، سیروس.رستمی زاده، رضا، 1382، الگوهای تربیتی در قصص قرآن کریم، پیوند، ش 282 و 283.
رضاپور، یوسف، 1380، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت در المیزان، علامه، ش 1، ص 72-43رمضانی، فاطمه و مسعود حیدری، 1391، روش های تربیت اجتماعی کودک بر اساس قرآن و نهج البلاغه، پژوهش در برنامه ریزی درسی، سال نهم، دوره دوم، ش 6(پیاپی 33)، ص19-1سیلور، ج. گ و الکساندر، و. م. و لوئیس، آ. ج، 1380، برنامه ریزی درسی برای تدریس و یادگیری بهتر، ترجمه: غلامرضا خویی نژاد، مشهد، آستان قدس رضوی.شاملی، نصرالله، کهندل جهرمی، مرضیه و زهرا قاسم نژاد، 1390، معناشناسی سیستماتیک و رسم شبکه معنایی واژه قانون و مترادفات آن در قرآن کریم، حسنا، سال سوم، ش 9، 113-85.شریعتمداری، علی، 1370، تعلیم و تربیت اسلامی، چ یازدهم، تهران، امیرکبیر.شعبانی، حسن، 1384، مهارت های آموزشی و پرورشی (روش ها و فنون تدریس)، چ نوزدهم، تهران، سمت.شکوهی، غلامحسین، 1383، مبانی و اصول آموزش و پرورش، چ نوزدهم، مشهد، به نشر.شیرازی، صدرالدین محمد، 1425ق، الحکمه المتعالیه فی الاسفار التعطیله الاربعه، تهران، طلیعه نور.صابری، رضا، قندیلی، سیدجواد و عباسعلی رستمی نسب، 1389، سازمان دهی محتوای برنامه های درسی با الهام از آیات قرآن کریم، معرفت در دانشگاه اسلامی، سال چهاردهم، شماره 1، ص 153-132.صادق پور، محمدحسین، 1379، نگاهی به الگوهای مثبت و منفی در قرآن، مشکوه، ش 66، ص101-84.صانعى، سیدمهدى، 1380، پژوهشى در تعلیم و تربیت اسلامى، بى جا، سناباد.
صدری فر، نبی الله و سیدابوالقاسم موسوی، 1391، شاخص ها و اهداف تربیتی انبیاء در قرآن، آفاق دین، سال 2، ش 8، ص 181-157صدوق، ابی جعفر محمد بن علی بن الحسن، 1417ق، الامالی، قم، مؤسسه بعثت.طباطبایی، سیدمحمدحسین، 1363، تفسیر المیزان، ترجمه: محمدباقر موسوی همدانی، تهران، رجا.طوسی، اسدالله، 1392، رابطه قرآن و تعلیم و تربیت، برگرفته از سایت اندیشه قم به نشانی:http://www.andisheqom.com/Files/quranshenasiعباسی مقدم، مصطفی، 1382، کتاب روش، پیش شماره 1، برگرفته از سایت حوزه:http://www.hawzah.net/fa/magazineفیض کاشانی، مولی محسن، 1402ق، المحجه البیضاء، تصحیح و تعلیق: علی اکبر غفاری، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.قائمی مقدم، محمدرضا، 1387، روش تربیتی تذکر در قرآن کریم، تربیت اسلامی، سال دوم، ش 6، ص 92-87.قاسم پور دهاقانی، علی و احمدرضا نصر اصفهانی، 1390، رویکرد معنوی و برنامه درسی، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، سال نوزدهم، دوره جدید، ش 13، ص 92-71.قندیلی، سیدجواد، 1387، بررسی واژه¬ها و مفاهیم اساسی برنامه درسی در قرآن و حدیث، علوم انسانی، سال شانزدهم، ش 73، ص 59-37.گلستانی، سید هاشم و مریم شکریان دهکردی، 1387، فلسفه تعلیم و تربیت در اسلام با تکیه بر آیات قرآن کریم و نهج البلاغه، علوم قرآن و حدیث (کوثر)، ش 29، ص 12-5.لوی، آ، ریچ، 1383، مبانی برنامه ریزی آموزشی، برنامه ریزی مدارس، ترجمه: فریده مشایخ، تهران، مدرسه.
لطفی، امیرعلی، 1389، درآمدی بر مطالعه قرآن به روش سیستمی و با رویکرد شبکه ای، قرآن و علم، سال چهارم، ش 6، ص 145-111مجلسی، محمدباقر، 1403ق، بحار الانوار، بیروت، دار الاحیاء التراث الاسلامیه.محمدی ری شهری، محمد، 1384، منتخب میزان الحکمه، ترجمه: حمیدرضا شیخی، چ سوم، قم، دار الحدیث.مصباح الهدی، مصطفی، 1388، روش های تربیت در داستان حضرت موسی علیه السلام در قرآن، پژوهش های قرآنی، ش 59 و 60.مطهری، مرتضی، 1382، تعلیم و تربیت در اسلام، چ چهلم، تهران، صدرا.ملکی، حسن، 1376، برنامه ریزی درسی (راهنمای عمل)، تهران، مدرسه.ـــــ، 1379، مبانی برنامه ریزی درسی آموزش متوسطه، تهران، سمت.ـــــ، 1386، مقدمات برنامه ریزی درسی، تهران، سمت.ـــــ، 1385، دیدگاه برنامه درسی فطری ـ معنوی مبتنی بر فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی، کنگره علوم انسانی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.مهرمحمدی، محمود و همکاران، 1381، برنامه درسی: نظرگاه ها، رویکردها و چشم اندازها، مشهد،آستان قدس رضوی.موسی پور، نعمت الله، 1382، مبانی برنامه ریزی آموزش متوسطه، مشهد، آستان قدس رضوی و دانشگاه شهید باهنر.میرزابیگی، علی، 1380، برنامه ریزی درسی و طرح درسی و طرح درس در آموزش رسمی و تربیت نیروی انسانی، تهران، یسطرون.وطنی، اسدالله، 1375، ویژگی هایی از قرآن به عنوان محتوای تربیتی با توجه به هدف های کلی تعلیم و تربیت، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه علامه طباطبایی.
هاشمی، سیدحسین، 1389، رابطه تعلیم و تربیت از منظر قرآن، پژوهش های قرآنی، سال شانزدهم، ش 61، ص 113-76John J. Cecero Tracy A. Prout (2011). Measuring Faculty Spirituality and Its Relationship to Teaching Style. Religion Education, 38:2, 128-140Meehan, Christopher (2002): Promoting Spiritual Development in the Curriculum. Pastoral Care in Education: An International Journal of Personal, Social and Emotional Development, 20:1, 16-24.Myers, C.B Myers, L.K (1990). An Introduction to Teaching and Schools.Holt, Rinehart and Winstion, Inc.Patricia, L. Roberts and Richard D. Kellough. (2004). Aguide for developing Interdisciplinary the matic units, upper saddle River, New Jersey. مهدی امیری: عضو هیئت علمی گروه علوم تربیتی دانشگاه پیام نور اکبر پرتابیان: کارشناس ارشد تحقیقات آموزشی دانشگاه پیام نورزهره امیری: کارشناس علوم قرآنی حوزه علمیه قمفصلنامه اسلام و پژوهش های تربیتی - سال ششم، شماره دوم، پیاپی 12ادامه دارد....
07:45 - 19 اسفند 1394
232 بازدید
1 پاسخ