متغیرها و عوامل دخیل در آینده روابط ترکیه ـ عربستان
نزدیکی ایران و ترکیه در شرایط جدید بسیار محتمل است و میتواند بین ترکیه و عربستان فاصله ایجاد کند و اشتیاق عربستان برای کمک گرفتن از ترکیه در جهت مهار ایران را تا حدودی به یاس تبدیل کند.
*دکتر محمد مهدی مظاهریتحولات روابط عربستان با ترکیه از دهه های گذشته
عربستان و ترکیه از دیرباز مناسباتی با هم داشته اند ولی این رابطه ظرف یک دهه گذشته به یک ارتباط نزدیک و صمیمی تبدیل شده است اگرچه پایه ارتباط دو کشور، مسایل اقتصادی بوده است، اما به تدریج و بنا به ماهیت سیاست خارجی دو کشور، روابط آنها پایه های سیاسی جدی تری یافته و تا حد یک اتحاد منظقه ای رشد کرده است سفرهای مکرر مقامات ارشد دو کشور شاهدی بر این مدعاست مساله سوریه اوج نزدیکی و همسانی مواضع این دو کشور در سالهای اخیر است.
ترکیه و عربستان دو کشور مهم و تاثیرگذار منطقه هستند همکاری استراتژیک منطقه ای با آمریکا و غرب، که فصل مشترک سیاست خارجی ترکیه و عربستان در تمام دوره ی حیات نوین این دو کشور بوده است، عامل بسیار مهمی در شکل دهی به روابط دو کشور است.
در کنار این عامل مهم، عنصر مذهب، نوع رابطه با ایران و مسأله ی تجدید حیات دولت های شیعی، بهار عربی و مشخصا موضوع تحولات سوریه، طیف مهمی از تحولاتی هستند که تعیین کننده ی جهت گیری روابط ترکیه – عربستان محسوب می شود. امّا در یک سال گذشته، مسأله ی سوریه، موضوع کانونی روابط استراتژیک این دو بازیگر فعال منطقه ای بوده است.
آینده سوریه بسیار مهم است و ماهیت رقابت سیاسی بین ایران، عربستان و ترکیه را مشخص خواهد کرد. عامل مذهب هم در این میان خود را نشان می دهد ، به نظر می آید همگرایی های اخیر میان این دو کشور، تا حدود زیادی در پرتو رقابت میان گرایش های مذهبی شیعی- سنی توضیح پذیر می شود.
زمینه های این همگرایی را ، گذشته از همکاری استراتژیک منطقه ای دو کشور با آمریکا و غرب، موضوع دولت های غیر سنی عراق، سوریه و ایران تشکیل می دهد . این امر علی رغم آن است که تحلیل گران موجودیتی به عنوان هلال شیعی را اساسا تأیید نمی کنند، که در برابر آن بتوان به هلال سنی اندیشید. بخشی از این رویکرد نیز از ذائقه ی قدرت طلبانه ی مثلث اردوغان، گل، اوغلو سرچشمه می گیرد، که دارای گرایشات نوعثمانی و پس زمینه ی مذهبی هستند.
تحولات مصر و اختلاف ترکیه با عربستان و نقش ایران در همگرایی و یا واگرایی ترکیه و عربستان
اگر چه ترکیه و عربستان هر دو سنی مذهب اند و از این لحاظ اشتراک منافع دارند، اما گرایش اخوانی دولت ترکیه و گرایش سنتی و محافظه کارانه دولت عربستان بالقوه می تواند آنها را رودررو قرار دهد. بر این اساس آنها اگر چه در سوریه، بر سر دشمنی با اسد و رفتن وی اشتراک دارند، اما پس از آن دچار اختلاف خواهند شد کما اینکه در مورد مصر این اتفاق افتاد.
ترکیه و عربستان دو کشور مهم و تاثیرگذار منطقه هستند همکاری استراتژیک منطقه ای با آمریکا و غرب، که فصل مشترک سیاست خارجی ترکیه و عربستان در تمام دوره ی حیات نوین این دو کشور بوده است، عامل بسیار تاثیرگذاری است از آن سو که امریکا همواره به نزدیک کردن رابطه متحدان منطقه ایی خود اهمیت زیادی می دهد.
دو عامل دیگر موثر در روابط ترکیه و عربستان را هم باید اضافه کرد یکی نحوه اقدام ایران در منطقه است. اگر ایران بتواند سیاستی را در پیش گیرد که ترکیه احساس ایران هراسی نکند، ایران و ترکیه ظرفیت بیشتری برای همکاری دارند تا ترکیه و عربستان، و نکته دوم منافع ترکیه در بخش گردشگری است که ترکیه نمی خواهد با تنش با اعراب آنرا از دست بدهد.
ایران پتانسیل بیشتری برای همکاری با ترکیه دارد و یک بازی منطقه ای مبتنی بر اعتدال در سیاست خارجی ایران، که ترکیه از آن احساس خطر نکند، به این موضوع کمک میکند. باید دقت کنیم که ترکیه به هر حال جزو کشورهای غیر عرب منطقه است و از این زاویه به ایران احساس نزدیکی میکند و اتحاد منطقه ایی که سالها پیش از 4 کشور غیر عرب منطقه شکل گرفت باز هم میتواند احیا شود، اما این امر مستلزم خروج سیاست خارجی کشور از وضعیت نامناسب حال حاضر و افزایش قدرت ملی ایران و در نتیجه قدرت چانه زنی کشور در سطح منطقه ایی و بین المللی است. نزدیکی ایران به ترکیه، فاصله ترکیه با عربستان را افزایش خواهد داد. نخستین آزمون این مساله در استراتژی دولت اعتدال در مساله سوریه است که کوشیده با رایزنی با ترکیه به حل مساله کمک کند.
نقش و نگاه آمریکا به همکاری ها و همگرایی های ترکیه و عربستان در حوزه خاورمیانه
آمریکا همواره به نزدیک کردن رابطه متحدان منطقه ای خود اهمیت زیادی میدهد و عامل مهم در پس زمینه ی جبهه ی محور عربی- ترکی، ایالات متحده ی آمریکاست. از سوی دیگر اگر حفظ امنیت اسرائیل و حفظ امنیت مسیرهای انتقال منابع انرژی را مهمترین اهداف آمریکا در خاورمیانه به حساب آوریم، در آن صورت شکل گیری محورهای همکاری میان دوستان استراتژیک و شرکای آمریکا در منطقه را نیز باید در این خصوص مورد مطالعه قرار دهیم.
بنابراین لااقل برخی از اهداف محور ترکی-عربی را می‌توان معطوف به تضعیف محور مقاومت و تضمین امنیت اسرائیل، از طریق فلج کردن حزب الله و جریان مقاومت تعبیر کنیم. همچنین در برابر مفهوم سازی با تعریف موضوع هلال شیعی، از طریق همگرایی چهار حلقه حزب الله، سوریه، عراق و ایران، اتحاد سنی- سنی ترکیه، عربستان، اردن و امارات را سازمان دهی می کند.در این راستا سوریه حلقه ی اتصال محور مقاومت حزب الله و فلسطینی ها به ایران قلمداد می شود و امروزه تمرکز جریان ترکی- عربی، برای ازمیان برداشتن و گشودن این زنجیره بر آن قرار گرفته است.
این برنامه استراتژیک آمریکا در خاورمیانه است. این در حالی است که موضوع هلال شیعی اساسا فاقد اعتبار است، زیرا ظرفیت های لازم در کشورهای لبنان، سوریه و عراق، به واسطه ی نا همگونی مذهبی، برای چنین سوگیری در سیاست خارجی، وجود ندارد. اما طرح این موضوع کوششی برای تحریک اهل سنت جهت قالب ریزی های جدید و همگرایی بیشتر در سیاست خارجی است.
تلاش عربستان و ترکیه برای اعمال مدیریت و رهبری کشورهای اسلامی در حالی که تلاش دراز مدت ترکیه برای پیوستن به اتحادیه اروپا ناکام بوده است، یکی از زمینه های همکاری و همگرایی آنهاست و تلاش این دو کشور و قطر بود که توانست کشورهای اسلامی و عربی را بر علیه لیبی و سوریه بسیج کند.
مهمترین متغیرها و بسترهای همکاری ترکیه و عربستان در حوزه سیاسی، امنیتی، نظامی و...
- مهمترین محورها و بسترهای همکاری دو کشور عبارتند از:
- اسلام گرایی دولت ترکیه و نا امیدی از پیوستن به اتحادیه اروپا
- رهبری کشورهای اسلامی، حول محور ترکی- عربی
- نیاز ترکیه به انرژی و جذب گردشگران کشورهای عربی
- نیاز و تمایل عربستان به خرید های نظامی از ترکیه- روابط نزدیک دو کشور با امریکا
- ائتلاف منطقه ایی سنی در مقابل شیعی با محوریت ایران
- و مساله سوریه مهمترین محورها و بسترهای همکاری دو کشور است
نقش متغیر اقتصاد در روابط گذشته و کنونی ترکیه و عربستان
روابط اقتصادی بنیان مهمی برای این ارتباط است بوِیژه از سوی دولت ترکیه در دو زمینه تامین انرژی و توریسم، که نقش مهمی در اقتصاد ترکیه دارد. اگر به خاطر بیاوریم که دولت اسلامگرایان در ترکیه موفقیت و تداوم خویش را بیش از هرچیزی مدیون رشد اقتصادی یک دهه اخیر است آنگاه نقش این ارتباط و اهمیت بیشتر نمایان می شود.
از سوی عربستان گر چه موضوع تا این حد اهمیت ندارد ولی آنها نیز از ارتباط و تعامل اقتصادی با ترکیه در زمینه خرید کالاهای صنعتی و ادوات نظامی منتفع می شوند. بنابراین اقتصاد نقش بسیار مهمی از سوی ترکیه دارد، ولی از جانب عربستان، مسایل سیاسی و رقابت با ایران، عراق و سوریه اهمیت بیشتری دارد.
بسترهای تعارض دیدگاه عربستان سعودی با ترکیه
مهم ترین بستر تعارض را باید در ماهیت دو دولت دید یک دولت با گرایش های اخوانی و اسلام سیاسی و از سوی دیگر دولتی با اسلام سنتی و محافظه کارانه در دو قطب مقابل قرار می گیرند این موضوع هنگامی خود را نشان خواهد داد که در مواردی این دو کشور متحد در منظقه مقابل هم قرار بگیرند؛ مانند اتفاقات اخیر مصر، که حمایت خلل ناپذیر ترکیه از نیروهای اخوان در منطقه آنها را بتدریج می تواند در مقابل عربستان، که به طور سنتی حامی محافظه کاران منطقه است قرار دهد.
مهم ترین بستر تعارض بین عربستان و ترکیه را باید در ماهیت دو دولت دید دولت ترکیه با گرایش های اخوانی و اسلام سیاسی و از سوی دیگر دولت عربستان با اسلام سنتی و محافظه کارانه در دو قطب مقابل قرار می گیرند .
در موضوع سوریه هم در صورت تغییر احتمالی دولت، این تنش قابل بروز است عربستان دشمنی دیرینه ای با اخوانی ها دارد که می تواند در مساله سوریه هم آنها را در مقابل ترکیه قرار دهد. اختلاف دیگر دو کشور در مساله ظاهر شدن در قامت رهبری کشورهای اسلامی است هر دو کشور مایلند خود نقش اصلی را ایفا کنند. نکته آخر اینکه گرایش اسلام سیاسی دولت ترکیه به ایران قرابت بیشتری دارد تا با عربستان، لذا نزدیکی ایران و ترکیه میتواند منجر به فاصله میان ترکیه و عربستان شود.
متغیرها و عوامل ذخیل در آینده روابط همگرایانه و یا واگرایانه ترکیه و عربستان
روابط عربستان و ترکیه مانند همه کشورها بر بستری از تعارض و توافق بنا شده است. زیرا هیچ دو کشوری نیست که منافع ملی آنها تماما هم راستا باشد ولی کشورها ناچارند بر همین شالوده های تعارض، ستون های روابط خویش را هرچند متزلزل بنا کنند و دائما در پی پاسداری از آن باشند. در همین راستا مهمترین محورهای همگرایی و واگرایی آینده روابط دو کشور عبارتند از:
الف: عوامل همگرایی
1-ائتلاف منطقه ایی مبتنی بر مذهب: به نظر می آید همگرایی های اخیر میان این دو کشور، تا حدود زیادی در پرتو رقابت میان گرایش های مذهبی معنا می شود. زمینه ی این همگرایی را موضوع دولت های غیر سنی عراق، سوریه و ایران تشکیل می دهد . این امر علی‌رغم آن است که تحلیل گران موجودیتی به عنوان هلال شیعی را اساسا تأیید نمی کنند، که در برابر آن بتوان به هلال سنی اندیشید اما عربستان که حساسیت زیادی به مساله مذهبی دارد می کوشد در کنار ترکیه و با پشتیبانی غرب، به مهار و انزوای آرام ایران دست زند.
ترکیه نیز نمی تواند جایگاه مذهبی عربستان به عنوان خادم حرمین را نادیده بگیرد. بخشی از این رویکرد نیز از ذائقه ی قدرت طلبانه ی مثلث اردوغان، گل، اوغلو سرچشمه می گیرد، که دارای گرایشات نوعثمانی و پس زمینه ی مذهبی، هستند.
ترکیه و عربستان دو کشور مهم و تاثیرگذار منطقه هستند همکاری استراتژیک منطقه ای با آمریکا و غرب، که فصل مشترک سیاست خارجی ترکیه و عربستان در تمام دوره ی حیات نوین این دو کشور بوده است، عامل بسیار مهمی در شکل دهی به روابط دو کشور است.
2-رهبری کشورهای اسلامی در قالب محور ترکی- عربی: تلاش این دو کشور برای اعمال مدیریت و رهبری کشورهای اسلامی در حالی که تلاش دراز مدت ترکیه برای پیوستن به اتحادیه اروپا ناکام بوده است، یکی دیگر از زمینه های همکاری و همگرایی آنهاست و تلاش این دو کشور و قطر بود که توانست کشورهای اسلامی و عربی را بر علیه لیبی و سوریه بسیج کند.
3-مناسبات اقتصادی: روابط اقتصادی بنیان مهمی برای این ارتباط است بوِیژه از سوی دولت ترکیه در دو زمینه تامین انرژی و توریسم که نقش مهمی در اقتصاد ترکیه دارد.
4-روابط نزدیک دو کشور با امریکا: ترکیه و عربستان دو کشور مهم و تاثیرگذار منطقه هستند همکاری استراتژیک منطقه ای با آمریکا و غرب، که فصل مشترک سیاست خارجی ترکیه و عربستان در تمام دوره ی حیات نوین این دو کشور بوده است، عامل بسیار تاثیرگذاری است از آن سو امریکا همواره به نزدیک کردن رابطه متحدان منطقه ایی خود اهمیت زیادی میدهد وعامل مهم در پس زمینه ی جبهه ی محور عربی- ترکی، ایالات متحده ی آمریکا است.
ب: عوامل واگرایی1-ماهیت دو دولت
مهم ترین بستر تعارض را باید در ماهیت دو دولت دید اگرچه این دو کشور هر دو سنی مذهب هستند و از این لحاظ اشتراک منافع دارند، اما گرایش اخوانی دولت ترکیه و گرایش سنتی و محافظه کارانه دولت عربستان بالقوه می تواند آنها را رودررو قرار دهد یک دولت با گرایش های اخوانی و اسلام سیاسی و از سوی دیگر دولتی با اسلام سنتی و محافظه کارانه در دو قطب مقابل قرار می‌گیرند.
این موضوع هنگامی خود را نشان خواهد داد که متحدان دو کشور در منطقه مقابل هم قرار بگیرند. در مصر حمایت خلل ناپذیر ترکیه از نیروهای اخوان در منطقه آنها را بتدریج می تواند در مقابل عربستان، که به طور سنتی حامی محافظه کاران منطقه است قرار دهد. در موضوع سوریه هم در صورت سقوط اسد، این تنش قابل بروز است عربستان دشمنی دیرینه ایی با اخوانی ها دارد که می تواند در مساله سوریه هم آنها را در مقابل ترکیه قرار دهد.
2-نقش منطقه ای ایران
دولت عربستان هرگز مایل نیست ایران نقش مهمی در منطقه بر عهده داشته باشد و اگر در مواقعی این رویداد محقق شده است این نقش و موقعیت در معادلات منطقه ایی به آنها تحمیل شده است. نکته دیگر انکه اعراب همواره از ایران و توانایی آن احساس خطر میکنند در حالیکه ترکیه با رابطه دیرین و داشتن قدرتی همسنگ با ایران نه از ایفای نقش ایران نگران است و نه از ایران احساس خطر میکند.
علاوه بر اینکه هر دو کشور در حمایت از نیروهای اسلام گرای میانه رو منطقه هم نظرند. بنابراین نزدیکی ایران و ترکیه که در شرایط جدید بسیار محتمل است و می تواند بین ترکیه و عربستان فاصله ایجاد کند که این امر اشتیاق عربستان برای کمک گرفتن از ترکیه در جهت مهار ایران را تا حدودی به یاس تبدیل کند.
*استاد دانشگاه و کارشناس ارشد روابط بین المللانتهای متن/
07:00 - 30 مهر 1392
0 بازدید
1 پاسخ