راهنمای پژوهش و تحقیق در نهجالبلاغه
با استفاده از واژههای مشهور به تنهایی نمیتوان به محتوای کلام امام علی(ع) پیرامون یک موضوع واقف شد؛ زیرا آن حضرت در موارد متعدد از واژههای مترادف استفاده فرموده که این خود نوعی تسلط بر مترادفات را میطلبد.
بخش دوم5. فرهنگهای نهجالبلاغه
یکی از منابع مهم جهت استفاده کامل از نهجالبلاغه آشنایی با فرهنگها و کتب لغت عربی بهویژه لغات نهجالبلاغه است. وقتی به اهمیت این مسئله بیشتر آگاه میشویم که بدانیم امام(ع) لغات مترادف را در سخنان خویش فراوان بهکار برده است و برای فهم سخن امام باید معنای دقیق واژهها را با استفاده از کتب لغت استخراج نماییم.
فرهنگ نهجالبلاغه نیز در یک تقسیمبندی به دو دسته فرهنگ واژهها و فرهنگ موضوعات تقسیم میشود. کتابهایی مانند قاموس نهجالبلاغه نوشته آیتالله شرقی و مفردات نهجالبلاغه آیتالله قرشی و فرهنگ واژههای معادل مرحوم دشتی در فرهنگ واژهها جای میگیرند همینطور که فرهنگ آفتاب، الدلیل ـ الهادی و... در فرهنگ موضوعات. پس با تقسیمبندی فوق ابتدا به تدوین فرهنگ واژهها سپس به تنظیم موضوعات میپردازیم.
الف) فرهنگ واژهها1. قاموس نهجالبلاغه
یکی از مهمترین کتابهایی که پیرامون لغات نهجالبلاغه به رشته تحریر درآمده، قاموس نهجالبلاغه نوشته مرحوم آیتالله محمدعلی شرقی است که در چهار جلد تدوین و چاپ گردیده است.روش نگارش کتاب براساس واژههای ثلاثی مجرد است و مشتقات آن سپس ذکر شده و با استفاده از نهجالبلاغه توضیح و شرح شده است.
سپس احادیثی به عنوان (وعظ و روایات) آمده و مؤلف آن برای چهار نسخه نهجالبلاغه فیض الاسلام ـ عبده ـ صبحیالصالح و شرقی فهرستی قرار داده است. چون نهجالبلاغه مشتمل بر خطبهها، نامهها و حکمتهاست، برای خطبهها حرف (ط)، نامهها حرف (ر) و حکمتها حرف (ح) را انتخاب نموده است.
در شمارهگذاری عدد یک برای نهجالبلاغه عبده و دو به نهجالبلاغه شرقی اشارت دارد. ضمناً نویسنده در مقدمه از دو نهجالبلاغه دیگر بحثی به میان نمیآورد.کتاب قاموس نهجالبلاغه در آغاز بهصورت جملات کوتاه عربی است که به فارسی ترجمه شده و در 4 مجلد مجموعاً 2446 صفحه به قطع وزیری است و دارالکتب الاسلامیه در سال 1366 آن را به چاپ رسانده است.
2. مفردات نهجالبلاغه
از کتب دیگری که پیرامون واژههای نهجالبلاغه به چاپ رسیده مفردات نهجالبلاغه نوشته آقای سیدعلی اکبر قرشی است. این کتاب در دو جلد و مجموعاً در 1176 صفحه به قطع وزیری است و موسسه فرهنگی نشر قبله تهران در سال 1377 آن را به چاپ رسانده است.نویسنده کتاب میگوید: «نهجالبلاغه با حذف مکررات و مشتقات آن، حدود 2422 کلمه است که همه آنها در این کتاب توجه و بررسی شده و شواهد و مصادیقی از سخنان امام(ع) برای آنها نقل گردیده است.» وی پیرامون چگونگی استفاده از مفردات مینویسد: «طریق استفاده از این کتاب آن است که ثلاثی مجرد کلمهای را در نظر گرفته به طریق الفبا مثل کتابهای لغت آن را پیدا کنید.
بعد از پیداکردن خواهید دید که آن کلمه با مشتقاتش در کتاب، ترجمه شده و شواهدی از نهجالبلاغه برای آن آورده شده و به مناسبت همان کلمه بعضی از فرمودههای امام(ع) توضیح داده شده است.» (قرشی، 1377، ج 1، ص 17 و 18)در این کتاب خطبه ها را با حروف (خ) نامهها با (ک) و حکمتها با واژه حکمت و شماره آن نشان داده شده است. شمارش خطبهها و نامهها و سخنان حکمتآمیز براساس شمارش دکتر صبحی الصالح نوشته شده. در غالب واژهها تعداد موارد ذکر شده بیان گردیده و در بعضی واژهها به توضیح آن اکتفا شده است. ایرادی که بر چاپ اول این کتاب وارد است اغلاط چاپی متعدد و ضعف در ویرایش آن است.5
3. فرهنگ نهجالبلاغه
این کتاب مجموعه لغاتی است که دکتر صبحیالصالح در پایان نهجالبلاغه گردآوری کرده و آقای مصطفی رحیمینیا آن را به فارسی برگردانده است و به دو ترتیب نهجالبلاغهای و الفبایی تدوین شده است. ترتیب اول بر اساس نهجالبلاغه است و واژههای هر خطبه یا نامه در جای خویش نوشته شده و در پایان براساس حروف الفبا تمام واژههای عربی جمعآوری و بدون ترجمه و با ذکر فهرست صفحهای که واژه مذکور دارد مدون گردیده و انتشارات اسلامی در سال 1370 آن را در 312 صفحه به چاپ رسانده است.
لازم به ذکر است دکتر صبحی الصالح در پایان نهجالبلاغه فهرستی از واژههای مشکل این کتاب عظیم را گرد آورده و «فهرس الالفاظ العربیه» نامیده است. این فهرست که حاوی (5031) واژه میباشد برای کسانی که اطلاع عمومی از ادبیات عرب دارند، قابل استفاده است. در ترجمه گویا و شرح فشردهای بر نهجالبلاغه که زیر نظر آیتالله مکارم شیرازی و براساس تصحیح نهجالبلاغه دکتر صبحیالصالح تدوین شده، فهرست الفاظ با ترجمه فارسی آن آمده است.
4. سیری در فرهنگ لغات نهجالبلاغه
این کتاب به ترتیب الفبایی تدوین شده و مؤلف در مقدمه جلد اول مجموع این فرهنگنامه را سه جلد میداند، اما تاکنون به جز جلد اول، مجلدات دیگر به چاپ نرسیده است یا نگارنده از آن بیاطلاع است. روش کار مؤلف چنین بوده که توضیحات مربوط به هر واژه معمولاً در ذیل همان کلمه آورده شده و شماره خطبه، نامه و کلمات قصار و صفحه و سطر براساس نسخه مرحوم فیضالاسلام ذکر شده است.
برای استفاده بهتر از کتاب، علائم اختصاری نیز نگاشته شده که خواننده را در فهم بهتر محتوای کتاب یاری مینماید. مؤسسه کیهان جلد اول این کتاب را در سال 1367 در 592 صفحه چاپ و منتشر کرده است. نویسنده مقاله نهجالبلاغه از فرهنگهای زیر نام میبرد که به خاطر عدم دسترسی، امکان بررسی جزئیات آنها میسر نشد.
1. فرهنگ لغات قرآن مجید و نهجالبلاغه، علاءالدین مجتبوی، تهران، کتابفروشی مصطفوی 1343 ش، 228 صفحه؛
2. فرهنگ لغات نهجالبلاغه، کاظم فرهومندی، کتابفروشی مرتضوی، 1358 ش، 352 صفحه؛
3. حل لغات نهجالبلاغه، مولوی اعجاز حسین بدیوانی (1350 ﻫ)؛
4. واژههای نهجالبلاغه، عمران علیزاده، 1360 ش، رقعی، 200 صفحه. (جمعی از نویسندگان، 1380، ج 12، ص 81)
ب) فرهنگنامههای موضوعی
فرهنگنامههایی که موضوعات نهجالبلاغه را استخراج و تدوین نمودهاند یا جنبه واژهای دارند و یا حالت اصطلاحی و محتوایی. مثلاً فرهنگ آفتاب، فرهنگنامه موضوعی نهجالبلاغه، الدلیل، المعجمالمفهرس لالفاظ نهجالبلاغه، المعجم الموضوعی لنهجالبلاغه، الهادی الی موضوعات نهجالبلاغه فرهنگنامههایی هستند که مطالعه آنها در شناخت معانی و مفاهم نهجالبلاغه تأثیرگذار است.
این فرهنگها را نیز میتوان به دو دسته تقسیم کرد:
ـ بعضی از نویسندگان خطبهها، نامهها و حکمتها را به موضوعات مختلف و متنوع تقسیم کردهاند.
مثلاً خطبه اول نهجالبلاغه را به موضوعات اعتقادی، علمی، تاریخی، سیاسی، تقسیمبندی نمودهاند. به عنوان نمونه مرحوم دشتی در فصل دوم جلد دوم آشنایی با نهجالبلاغه تحت عنوان سیری در معارف نهجالبلاغه به تفصیل و در فصل سوم فهرستگونه به این کار مبادرت ورزیده است.همچنین در کتاب دیگرش که فرهنگ موضوعات کلی نهجالبلاغه نام دارد، موضوعات کلی نهجالبلاغه براساس نگارش موجود گستردهتر شده با جملات نهجالبلاغه، ترجمه و آدرس هر قسمت تدوین شده است.
مثلاً موضوعات چهارگانه اعتقادی علمی، تاریخی و سیاسی خطبه اول به 16 مورد (هشت مورد اعتقادی، سه مورد علمی و پنج مورد تاریخی) تقسیم شده است.در این کتاب، مباحث نهجالبلاغه در 66 عنوان اساسی و 4850 زیر مجموعه تدوین گریده است.در پایان نیز فهرست موضوعی کتاب براساس حروف الفبا (از «آتش» تا «یهود») در 93 صفحه تدوین شده است.این کتاب را مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین در 3000 شمارگان و 702 صفحه چاپ و منتشر است.
ـ اما گروهی دیگر موضوعها را براساس حروف الفبا تدوین و از خطبهها ـ نامهها و کلمات قصار برای هر یک از موضوعات مطالبی را ارائه نمودهاند.ابتداییترین نوع این فرهنگها کاری است که دکتر صبحیالصالح تحت عنوان فهرس الموضوعات العامه، مرتّبه علی حروف المعجم در پایان کار خود بر نهجالبلاغه آورده و 35 صفحه را بدان اختصاص داده است. سپس موضوعات تخصصیتر را در فهرست دیگری تحت عنوان «فهرس الخطب و انواعها» در 26 صفحه ارائه نموده است.
کاری که آقایان امامی و آشتیانی در پایان ترجمه گویا و شرح فشرده بر نهجالبلاغه آوردهاند، مکمل کار صبحیالصالح است که با استفاده از الدلیل علی موضوعات نهجالبلاغه و الکاشف لاالفاظ نهجالبلاغه کار دکتر صبحی تکمیل شده و فهرست بهتری از موضوعات به اهل تحقیق ارائه شده است. (مکارمشیرازی و دیگران، بیتا، ج 3، ص 3)
فرهنگ آفتاب و مانند آن نمونههای بسیار کاملتر فرهنگ موضوعی نهجالبلاغه است که به معرفی آنها خواهیم پرداخت.اخیراً دفتر تبلیغات اسلامی کتابی تحت عنوان جلوههای حکمت را منتشر کرده که پیرامون 225 موضوع از نهجالبلاغه و سایر منابعی است که از سخنان امام(ع) گردآوری و به فارسی ترجمه شده است.در اینجا از میان فرهنگهای موضوعی دو نمونه را معرفی مینماییم.
1. فرهنگ آفتاب ( عبدالمجید معادیخواه)
این کتاب یک فرهنگ تفصیلی مفاهیم نهجالبلاغه است که موضوعات فراوانی از نهجالبلاغه براساس حروف الفبا تدوین و مجموعاً در ده جلد به فارسی روان نوشته شده است. در این کتاب از «آب» تا «یهود» مشتمل بر قریب یک هزار مدخل اصلی در نه جلد چاپ شده و جلد دهم نیز به فهرست تفصیلی این نه جلد و دیگر فهارس راهنما اختصاص دارد. (شوشتری، 1378، ص 51)در این کتاب ابتدا واژه فارسی انتخاب سپس از نهجالبلاغه نمونهای از مطلب را ذکر و ترجمه مینماید.
نویسنده کتاب فرهنگ آفتاب، نهجالبلاغه را ترجمه کرده و خورشید بیغروب نام نهاده است. سپس عبارات آن را منقسم و شمارهگذاری کرده است. در انتهای عبارت نهجالبلاغه که در فرهنگ آفتاب نوشته، شمارهای را ذکر کرده که آن شماره نشان دهنده محل قرار گرفتن مطلب مذکور در کتاب خورشید بیغروب میباشد.
مثلاً در صفحه 32 ج 1 قسمت 6 ـ 1 تحت عنوان آرایش سیرت مینویسد: العفاف زینه الفقر؛ و الشکر زینه الغنی «633»؛ آبروداری آرایش تهیدستی است، و سپاس گزاری زینت توانگری. ملاحظه میشود که در انتهای جمله امام(ع) شمارهای ضبط شده که این شماره به ترجمه نهجالبلاغه معادیخواه خورشید بیغروب باز میگردد.اگر خورشید بیغروب در دسترس نباشد میتوان از نهجالبلاغه فیض استفاده کرد و چند جملهای پس و پیش را مورد دقت قرار داد یا از فهرست مقایسهای موجود فرهنگ آفتاب بهره برد.
این کتاب یکی از بهترین فرهنگهایی است که دانشجویان عزیز و محققین فارسی زبان میتوانند مفاهیم مورد نظر خود را از آن انتخاب و سپس با استفاده از شرحهای مختلف نهجالبلاغه به کنکاش پرداخته و با اندیشه خویش پرورش داده و از سرچشمه باطراوت علوی سیراب شوند و دیگران را نیز از زمزم حیات این سرچشمه معنوی سیراب نمایند. فرهنگ آفتاب در 10 جلد از الف تا ی تدوین شده و نشر ذره در 1372 آن را چاپ و منتشر کرده است.
2. فرهنگنامه موضوعی نهجالبلاغه (دکتر احمد خاتمی)
این کتاب براساس حروف الفبا به ضمیمه دو فهرست به نام فهرست مداخل در 44 صفحه و فهرست راهنما در 41 صفحه و راهنمای علائم و نشانهها در یک صفحه و جدول اختلاف نسخههای چاپی نهجالبلاغه در 28 صفحه است که انتشارات سروش در 1381 آن را به چاپ رسانده است.نویسنده کتاب در مقدمه مینویسد: در این اثر کوشش شده است تا با استفاده از پژوهش پژوهشگران و با مطالعه دقیق نهجالبلاغه، بخشهای مختلف نهجالبلاغه از نظر موضوع، طبقهبندی و سپس با ترتیب و تنظیم الفبایی به صورت فرهنگ نامهای با بیش از یک هزار مدخل منظم و مرتب گردد. (خاتمی، 1381، ص 2)
نویسنده محترم، نسخه نهجالبلاغه دکتر صبحی الصالح را اساس قرار داده و به نسخه فیض و دکتر شهیدی نیز ارجاع داده است. در اصل فرهنگنامه ابتدا جملات نهجالبلاغه، سپس ترجمه آن براساس فهرست مداخل آورده شده و در انتهای هر قسمت آدرس کامل از نهجالبلاغه به تصحیح شهیدی، فیض الاسلام و صبحی ذکر شده است. این کتاب که در فهرست الفبایی از واژه «آثار بخل» آغاز و به واژه «یاری نیازمندان» خاتمه میپذیرد مجموعاً 1427 صفحه به قطع وزیری است.نکته قابل ذکر این که بعضی واژهها در فهرست مداخل ذکر نشده که در فهرست راهنمای تکمیل گردیده است. مثلاً واژه «آبرو» در مداخل نیامده، اما در فهرست راهنما از «حفظ آبرو» بحث کرده که میباید به واژه حفظ در فهرست مداخل مراجعه کرد.
5. نحوه استفاده از فرهنگها
با توضیحاتی که قبلا داده شد مشخص گردید فرهنگهای نهجالبلاغه به دو دسته: فرهنگ واژهها و فرهنگهای موضوعی تقسیم میشوند. آنهایی که فقط واژههای نهجالبلاغه را توضیح میدهند مانند قاموس نهجالبلاغه، مفردات نهجالبلاغه، فرهنگ لغات نهجالبلاغه و فرهنگ نهجالبلاغه و فرهنگ واژههای معادل نهجالبلاغه در فرهنگ واژهها قرار میگیرند.
روش استفاده از این گونه فرهنگها معمولا براساس شناخت ریشه لغات عربی (ثلاثی مجرد و مزید در اسم و فعل) میسر است و با اطلاع از ریشه ثلاثی مجرد هر یک میتوان به مشتقات آن نیز پی برد و از محتوای آن با استفاده از شروح نهجالبلاغه اطلاع حاصل نمود.نکته قابل توجه این که با استفاده از واژههای مشهور به تنهایی نمیتوان به محتوای کلام امام(ع) پیرامون یک موضوع واقف شد؛ زیرا آن حضرت در موارد متعدد از واژههای مترادف استفاده فرموده که این خود نوعی تسلط بر مترادفات را میطلبد.
به عنوان نمونه کسی که میخواهد پیرامون مرگ در نهجالبلاغه تحقیق نماید، باید به واژههای موت، منون، منیه، حتف و... مراجعه کند؛ زیرا همه اینها به معنی مرگ استعمال شده است پس تسلط به لغات با استفاده از منابعی که تسلط به واژهها را ساده نماید ضرورت دارد. البته گاهی برای فهم یک مطلب به واژه متضاد آن باید رجوع نمود. یکی از فرهنگهایی که در این مورد تهیه شده فرهنگ واژههای معادل نهجالبلاغه به قلم آقای محمد دشتی است.
این کتاب را که برای اولین بار در سال 1376 مرحوم محمد دشتی تدوین و تنظیم نموده است و مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین با قطع وزیری در 621 صفحه آن را چاپ رسانده است. این کتاب یکی از مفیدترین کتابهای کلیدی برای تحقیق واژههاست که کار را برای پژوهشگری که با استفاده از واژههای مترادف خواهان جستجو در موضوعات نهجالبلاغه است آسان مینماید برای استفاده از این کتاب میتوان به روش زیر عمل نمود.
1. انتخاب موضوع؛2. شناخت واژههای معادل با ثلاثی مجرد آنها؛
3. یافتن واژههای معادل و مترادف در معجمالمفهرس لاالفاظ نهجالبلاغه و توجه به کاربردیهای مختلف و متضاد آن، با مطالعه موارد موجود در نهجالبلاغه برای نتیجهگیری کامل موضوع؛
4. سازماندهی مباحث به دست آمده پیرامون موضوع مورد نظر جهت تدوین مطلب؛
5. نتیجهگیری.
به عنوان نمونه کودک و تربیت او از دیدگاه نهجالبلاغه را مورد بررسی قرار میدهیم:
1. موضوع کودک و تربیت او از دیدگاه نهجالبلاغه
2. شناخت واژههای معادل: اِبْن، اِبْنکَ ابنَه، بنون، بنین، الابناء:
الطفل ـ طفلاً، اطفال...الصَّغیرُاَلْحَدَثُاَلْوَلَدَ، أَوْلادَ، وَلَداً
ذَکَرٍ، ذُکُورٌاَلصَّبِی، اَلصِّبْیانُ، صِبْیانُهُ
أَیتامُ (دشتی، بیتا، ص 22 و 23)3. یافتن واژههای معادل در معجم نهجالبلاغه:
الف) اِبْنُ، ِابْنی، اِبنُکَ، اِبْنُهُ، بَنوُا، بَنینَ، الأبْناءُ، بَناتُ (134 مورد) بابالباء (بَ نَ وَ)
ب) اَلطِّفْلُ، طِفْلاً، و أَطْفالُ (4 مورد) باب الطاء (طَ فَ لَ)
ج) اَلصَّغیرُ، صَغیراً (10 مورد) باب الصّاد (صَ غَ رَ)
د) اَلحَدَثُ (1 مورد) باب الحاء (حَ دَ ثَ)
ﻫ) اَلْوَلَدُ، أوُلادُ، وَلَداً، وَلَدِهِ (57 مورد) باب الواو (وَ لَ دَ)
و) اَلذَّکَرُ، ذُکوُرُ (2 مورد) باب الذال (ذَ کَ رَ)
ز) اَلصَّبِی، اَلصَّبْیانُ، صِبْیانُهُ (3 مورد) باب الصّاد (صَ بَ ی)
ح) أَیتامُ، اَلیتُمَ، اَلیتامی، أَیتامِهِم (4 مورد) باب الیاء (ی تَ مَ)
4. مطالعه و ارزیابی موارد به دست آمده در نهجالبلاغه مانند:
در این مطالعه و ارزیابی، استخراج جوانب گوناگون موضوع انتخابی، مورد توجه ماست مانند:
اول ـ کودک و تربیت کودک؛دوم ـ حقوق کودک؛سوم ـ وظیفه پدران نسبت به کودکان؛
چهارم ـ آموزش کودک؛پنجم ـ شناخت ایام تعلیم و تربیت کودک؛
ششم ـ وظیفه رهبری نسبت به کودکان بیسرپرست جامعه؛هفتم ـ مسئولیت نامگذاری کودک.
آنهایی که مانند فرهنگ آفتاب و فرهنگ نامه موضوعی موضوعات نهجالبلاغه را مورد بررسی و تحلیل قرار میدهند، کمک موثری به کار پژوهش و تحقیق مینمایند و مورد توجه پژوهشگران میباشد که قبلاً چگونگی استفاده از آن شرح داده شد.
منابع و مآخذ
1. آلیاسین، شیخ محمد حسن، (1360) نهجالبلاغه از کیست؟، ترجمه محمود عابدی، تهران، بنیاد نهجالبلاغه.
2. ابن ابیالحدید، (1385 ق) شرح نهجالبلاغه، چاپ دوم، بیروت، دارالاحیاء الکتب العربیه.
3. امامی، آشتیانی، (بیتا) ترجمه و شرح فشردهای بر نهجالبلاغه، قم، هدف.
4. بحرانی، علی بن میثم، (1404 ق) شرح نهجالبلاغه، الطبعه الثانیه، خدمات چاپی.
5. بیهقی، احمد بن علی، (1375) تاج المصادر، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
6. تفضلی، آذر و مهین فضائلی، (1372) فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، چ اول.
7. جعفری، سیدمهدی، (1373) آموزش نهجالبلاغه، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
8. جعفری محمدتقی، (1366) ترجمه و تفسیر نهجالبلاغه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
9. جمعی از محققین، (1364) کاوشی در نهجالبلاغه، تهران، انتشارات بنیاد نهجالبلاغه.
10. جمعی از نویسندگان زیر نظر علیاکبر رشاد، (1380) دانشنامه امام علی(ع)، تهران، چ اول.
11. جمعی از نویسندگان، (1360) یادنامه کنگره هزاره نهجالبلاغه، تهران، بنیاد نهجالبلاغه، چ اول.
12. جورداق، جرج، (1344) امام علی(ع) صدای عدالت انسانیت، ترجمه سیدهادی خسروشاهی، تهران، فراهانی.
13. ـــــــــــــــــــ ، (بیتا) شگفتیهای نهجالبلاغه، ترجمه و نگارش فخر الدین حجازی، بعثت.
14. حسینی، محمود (آیتالله طالقانی)، (1356) ترجمه و شرح نهجالبلاغه، تهران، چاپ آرمان.
15. خاتمی، احمد، (1381) فرهنگ نامه موضوعی نهجالبلاغه، تهران، سروش، چ اول.
16. دشتی، محمد، (1379) ترجمه نهجالبلاغه، قم، نیسم حیات، چ دوم.
17. ـــــــــــــــــ ، (1368) شناخت نهجالبلاغه، قم، نشر امام علی(ع)، چ اول.
18. ـــــــــــــــــ ، (1376) فرهنگ واژههای معادل نهجالبلاغه، تهران، موسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین(ع).
19. رضایی، عبدالرحمن، (1380) در آستان آفتاب، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
20. شوشتری، شیخ محمدتقی (علامه)، (1378) بهجالصباغه فی شرح نهجالبلاغه، تهران، امیرکبیر.
21. شهرستانی، سیدهیبتالدین، (1359) در پیرامون نهجالبلاغه، ترجمه سیدعباس میرزاده اهری، تهران، بنیاد نهجالبلاغه، چ سوم.
22. شهیدی، سیدجعفر، (1370) ترجمه نهجالبلاغه، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، چ دوم.
23. طوسی، بهرام، (1373) راهنمایی پژوهش و اصول علمی مقالهنویسی، مشهد، ترانه، چ اول.
24. عسکری، مرتضی (علامه)، (1373) ویژگیها و دیدگاههای دو مکتب در اسلام، ترجمه عطاء محمد سردارنیا، مرکز چاپ و نشر بنیاد بعثت، چ اول.
25. فیضالاسلام ، سیدعلینقی، (1375 ق) ترجمه شرح صحیفه سجادیه، بیجا.
26. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، (1326) ترجمه و شرح نهجالبلاغه، تهران، چاپ آفتاب.
27. قاضی، قضاعی، (1362) دستور معالم الحکم، ترجمه دکتر فیروز حریرچی، تهران، امیرکبیر.
28. قرشی، سیدعلیاکبر، (1377) مفردات نهجالبلاغه، تهران، نشر قبله، چ اول.
29. مسعودی، علی بن حسین، (1356) مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
30. مصطفوی، سیدجواد، (1372) پرتوی از نهجالبلاغه، مشهد، انتشارات دانشگاه فردوسی.
31. ــــــــــــــــــــــــــ ، (1376) رابطه قرآن و نهجالبلاغه، تهران، بنیاد نهجالبلاغه، چ سوم.
پی نوشت :
5 . چاپ دوم که توسط جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به سال 1382 در 1110 صفحه صورت پذیرفته این نقص را مرتفع نموده است.
مجله
1. فصلنامه علمی ـ پژوهشی صحیفه مبین، پیش شماره اول، معاونت فرهنگی دانشگاه آزاد اسلامی.
ابوالحسن مؤیدی/ مربی گروه معارف اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی واحد لارستان.
منبع: فصلنامه پژوهشی در تفسیر قرآن و نهجالبلاغه شماره1ادامه دارد..............
00:30 - 11 تیر 1392
48 بازدید
1 پاسخ