نگاهي به ابعاد اجتماعي و اقتصادي وقف
خبرگزاري فارس: وقف سنت حسنه اي است كه از دير باز به اشكال گوناگون در تاريخ بشر وجود داشته است و اسلام آن را در مسيري روشن ، منطقي ، هدفدا ر ، مترقي و دقيق قرار داده است.
دستهاي بخشنده و نگاههاي مهرباني كه از اقشار محروم جامعه دستگيري مي كنند و با وقف بخشي از دسترنج خود گره هاي بسياري را از مشكلات زندگي نيازمندان مي گشايد ، حقيقتا خود را مجراي فيو ضات ربا ني و تجلي گاه ا وصاف بخشند گي و رحمانيت پروردگار قرار داده اند و براي توفيق بي نظير شاكر هستند. خداوند بزرگ كه خود فياض علي الاطلاق و معطي وجود و منبع همه خيرها و خوبي ها ست ،كساني را كه واجد چنين صفاتي باشند گرامي داشته و در قرآن مجيد با آيه كريمه والله يحب المحسنين آنان را ستوده است.
وقف عملي صالح و باقي است و مصداق روشني از تعاون وتعاضد است ،انفاقي است عاري از منت و احساني است عاري از اذيت و به دور از تحقير شخصيت ديگران ، تصديقي است دائمي و مستمر و بدون ريا ،وا مي است بدون اضطراب باز پرداخت ،تعد يل ثروتي است با رضا و رغبت كه از طريق آن با كنترل اموال ، بروز اخلافات طبقاتي فاحش ، به نحو معقولي مبارزه مي شود و برگ سفيدي است كه به آن جهان فرستاده مي شود . پرونده افراد بشر معمو لا با مرگ آنان مختومه مي شود ولي پرونده واقفان مومن هميشه باز است و از ثواب وقف بر خوردار مي شوند.
دوام و بقاي عين موقوفه و جاري شدن عوائد آن د ر اجتماع موجب مي شود كه نام وا قف نيز مخلد شود و واقف به يك نوع خلود و بقا دست يابد .پس مي توان گفت كه وقف با عنايت به روح قرآن نه تنها جايز، بلكه در مواردي و در حالاتي لازم است و در موقعيتهاي ويژ ه اي براي جلوگيري از خونريزي و مبارزه با روحيه مال پرستي و ثروت اندوزي و جهت تقليل اختلافات طبقاتي واجب مي شود.
دكتر امير محمد اميري استاد دانشگاه در تعريف وقف مي گويد ، وقف عبارت است از حبس عين مال و قرار دادن منفعت آن در راه خير و در آن فضيلت بسيار و ثواب بي شمار است و در ماده 55 قا نون مدني نيز چنين آ مده است ،وقف ، عبارت است از اينكه عين مال حبس ومنابع آ ن تسبيل شود . وي مي گويد ،وقف اموال د رامور خير يادگار انسانهاي نيك سرشت و نوعدوستي است كه با چشماني مهربان به دنيا مي نگريستند.
وقف اموال در راه خدا ، به دليل استمرار آثار خير آن براي جامعه، مسلما در هاي بهشت را به سوي انسان مي گشايد ، همچنين وقف اموال در راه تامين نيازهاي روز جامعه ، بهترين مصداق صد قه جاريه است كه پيوسته صواب حاصل از آثار خير آن نصيب شخص واقف مي شود.
همانطور كه مي دانيد وقف اموال در امور عام المنفعه ، تنها نام واقف آ ن را زنده نمي گذارد ، بلكه ارزشهاي معنوي و انسا ني و مكارم اخلاقي همچون نوعدوستي ، نيكو كا ري و تعاو ن را نيز در جامعه جاود انه مي سازد و واقعا خوشبختي از ان كسي است كه ديگران را خوشبخت كند و كسي كه اموال خود را در راههاي خير وقف جامعه خويش مي سازد ، خوشبختي و سعادت دنيا و آخرت را نيز براي خود تامين مي كند.
به طور كلي صدقات جاريه و بخصوص وقف يكي از بهترين و موثرترين شيوه ها ي انفاق است كه موجب مي شود تا براي هميشه زمان و آثار و خيرات بخشش مال و كمك به مردم بويژه محرومان و نياز مندان ،شامل حال واقف شده ، از بهره هاي معنوي و اخروي آ ن سود برده و در ميان انواع روشها و شيوه هاي انفاق و بخشش و خرج مال در راه خداوند ، شيوهاي همچون وقف ، حائز خير و بركت بسيار و هميشگي براي واقف و مردم نيست.
وقف در اسلام ثواب بسياري دارد و پس از مرگ به عنوان صدقه دائما به شخص وقف كننده مي رسد .ائمه اطهار (ع) خود د ر اجراي سنت وقف پيش قدم بودند. امام علي (ع) زمينها و باغهاي بسياري راكه به دست خود آ باد و احداث فرموده بود ، در راه خدا و مسلمانان وقف كرد . رفع بسيا ري از نياز منديهاي مستمندان و گشوده شدن بسياري از گره هاي اقتصادي با سنت حسنه وقف عملي است . وقف، ثروت و ما يملك را بسان چشمه اي هميشه جوشان مي سازد كه هرگز از جوشش باز نمي ايستد و براي هميشه روز گار خير و بركت را به بستر زمان و اجتماع جاري مي سازد و صاحب خويش را از بهره هاي عظيم بر خوردار مي كند.
فرهنگ نامه وقف در مذاهب اسلام
وقف سنت حسنه اي است كه از دير باز به اشكال گوناگون در تاريخ بشر وجود داشته است و اسلام آن را در مسيري روشن ، منطقي ، هدفدا ر ، مترقي و دقيق قرار داده است.
وقف در لغت به معناي ايستادن ، ماندن و آرام گرفتن است و در اصطلاح فقهي نگه داشتن و حبس كردن عين ملك است و مصرف كردن منافع آن در راه خدا. برخي از فقها مي گويند وقف حبس عين است بر ملك خدايتعالي . مرحوم محقق حلي در شرايع مي نويسد ، وقف عقدي است كه فقره آن حبس اصل و تسبيل منافع است (تسبيل منافع يعني صرف كردن مال در جهتي كه واقف تعيين كرده است.
مر حوم شيخ طوسي در مبسوط مي گويد ، تسيبل يعني در راه خدا قرار دادن و دليلشان اين سخن نبي اكرم (ص) است كه فرمود اصل را حبس كن ومنافعش را در راه خدا آ زاد نما.
نقش وقف در تحقق اهداف اقتصاد اسلامي
همانطو ر كه گفته شد ، هدف اساسي و اصلي همه نظامهاي اسلام ، از جمله نظام اقتصادي اسلام ، كمال ابدي يعني تقرب الي الله است .از ديد گاه قرآ ن كريم روايتهاي معصومين (ع)انفاقهاي مالي چه واجب و چه مستحب براي نيل به به اين هدف نهائي نقشي بس عظيم و اساسي دا رند كه به عنوان نمونه در اين جا ياد آ وري مي شود ، - قرآ ن كريم در موارد متعددي از انفاق به عنوان جهاد مالي در كنار جهاد با جان ، ياد كرده است ، ما نند مومنا ني كه بدون عذ ر از جهاد باز نشسته اند با آ نان كه با مال و جان خود در راه خدا جهاد مي كنند ، برابر نيستند ، خدا مجاهدان به مال و جان را بر نشستگان برتري بخشيده است .
- د ر بسيار ي از آ يات قرآن كريم ، به د نبال واژه انفاق ، واژ ه في سبيل الله و مانند آن ذكر گرديده است . به عنوان نمونه ،مثل آنان كه ما لشان را در راه خدا انفاق مي كنند و در پي آن منتي نمي گذارند و آ زاري نكنند ، آنها را پاداش نيكو نزد خدا خواهد بود .
- در آ ياتي از قرآ ن كريم ، هدف روشن انفاق و گرفتن صدقه ، تزكيه نفس و رسيدن به بر و نيكي ذكر شده است . در سوره آل عمران مي فرماييد (53) ، هرگز به مقام نيكو كاران و (خا صان خدا ) نخواهيد رسيد مگر آ نكه از آنچه دوست مي داريد (و بسيار محبوب است ) انفاق كنيد.
شان نزول اين آ يه وقف و صدقه است . با نزول اين آ يه كساني چون ابو طلحه انصاري به فكر صدقه دا د ن و وقف كردن بهترين اموال خود افتادند . اين آ يه راه رسيدن به بر را انفاق چيز هايي دانسته كه مورد علا قه و محبت انسان است و روشن است كه بر چه به معناي ثواب از جانب خداوند و يا انجام فعل خيري كه پاداش الهي را به دنبال د ارد ، مصد اق اصلي و حقيقي آن ، قرب الهي و سعادت و كمال ابدي انسان خواهد بود.
بنا بر اين همه انفاقهاي مالي ، از جمله وقف، براي انسان به منزله هرس كردن در خت از اضافات است كه او را د ر مسير نيل به هدف اصلي و غائي ياري مي دهد و در اين جهت به او سرعت مي بخشد.
نقش وقف در تحقق اهداف فرعي اقتصاد اسلامي
وقتي سخن از تاثير وقف بر استقلال اقتصادي و رشد و توسعه مطرح مي شود ، هرگز به اين معنا نيست كه وقف به تنهايي مي تواند همه ابعاد و زواياي گو ناگون اقتصاد يك ملت را در بر گيرد به طوري كه بر اقتصاد كشور به منابع مالي ديگر نياز ي نباشد، بلكه منظور اين است كه وقف به عنوان يك سر مايه عظيم مالي مي تواند در اين سمت و سو داراي نقش سازنده و قابل توجه باشد . همچنين به اين معنا نيست كه بر خلاف اهداف واقفان ، درآ مد وقف را از موارد اصلي مصارف آ ن كه در وقف نامه ها آ مده است ، منحرف كنيم و آ نها را در راه تحقق استقلال اقتصادي و رشد و توسعه به كار گيريم و به مصرف برسا نيم. حقيقت اين است كه مي توان سرمايه هاي عظيم وقف را نيز هما نند ديگر سر مايه هاي با رعايت همه جوانب وقف، موازين شرع اهداف واقفان را در جريان فعاليتهاي توليدي و خد ماتي قرار دا د و آ نها را از حالت ركود به حالت تحرم و پو يا ئي هدايت كرد تا به اين وسيله به رشد و توسعه و استقلال اقتصادي (و سياسي) كشور كمك شايان و قابل توجه باشد و همچنين بر سر مايه هاي اوقاف افزوده شود كه اين امر يقينا در راستاي اهداف واقفان است .
تاثير وقف بر تحقق عدا لت اجتماعي و رفاه عمومي
از متون اسلامي به خوبي روشن است كه اسلام خواهان زدودن همه جوانب و زواياي فقردر جامعه است و نيز به دنبال رفاه عمومي در حد معقول و مشوع شهيد صدر در اين باره مي نويسد ، مسئوليت دولت و نظام اسلامي ، به جز تامين نياز هاي حياتي و ضروري افراد، اين است كه يك سطح زند گي متناسب با شرايط و مقتضيات روز را براي افراد تضمين نمايد و آ نها را به يك حد از رفاه عمومي برساند.وي يكي از ابزا ر مهم دولت اسلامي براي تحقق اين هدف را كفالت همگا ني مسلمانان در برابر يكديگر ذكر مي كند . از اين رو ، اولا فقر زدائي تنها در حد قوت لا يموت به نيازمندان كفايت نمي كند . ثانيا مسلمانان در برابر يكد يگر مسئو لند و كفالت همگاني دارند . شيخ كليني د ر اصول كافي از امام صادق (ع) نقل كرده است كه ، خداوند براي فقرا در اموال ثروتمندان به قدر كفايت قرار داده است و اگر اين مقدار آ نها را كفايت نمي كرد ، بيشتر قرار مي داد و اين مشكلات فقرا از نا حيه كساني است كه آ نها را از حقشان باز مي دارد .
نقش وقف در استقلال جامعه
وقف از دو راه مي تواند در اين مورد موثر باشد ، 1- نفس استقلال و رشد و توسعه اقتصادي (مبتني بر موازين اسلامي)كه به طور طبيعي موجب رفاه عمومي و زدودن و دست كم كاهش چشمگير فقر و محروميت و آ ثار شوم آ ن در جامعه خواهد شد.كيست نداند ، كشوري كه دچار ركود اقتصادي است و يا از اقتصادي وابسته بر خوردار است ، نمي تواند در جهت رفاه عمومي و عدالت اجتماعي گامي مثبت و موثر بردارد . 2- بخش عمده موارد مصرفي كه واقفان دورنگر و نيكو كار در طول تاريخ وقف در نظر گرفته اند ،به رفاه عمومي ،فقر زدائي و عدالت اجتماعي مربوط مي شود . اكر نگاهي هر چند گذرا ريال به تاريخ وقف و مضمون وقف نامه ها بياندازيم ، به خوبي در مي يابيم كه واقفان خير و دور انديش تمام زوايا و جوانب نيازها را در نظر گرفته اند.
به رغم اين كه بسياري از رقبات موقوفات و مدارك آنها در طول تاريخ به دلايل و عواملي از بين رفته اند و از بسياري از آنها هم نامي باقي نمانده است ،مشاهده مي كنيم كه جهت و سمت و سوي اصلي مورد نظر واقفان در طول تاريخ فقر زدائي و در مرحله بعدي ، تحقق رفاه عمومي در سطح معقول بوده است.
در پايان ذكر اين نكته خالي از لطف نيست و آن اين كه نيازهاي عمومي و خصوصي مردم نسبت به زما نها و مكا نهاي مختلف متفاوت است ، مثلا زماني مردم به كاروانسرا ، آب انبار و... نياز مبرم داشتند ، اما در روزگا رما تاسيس فضاهاي آ موزشي، درما ني ،مسكن ، جاده ها و... از اولويت بيشتري بر خوردارند . از اين رو راههاي گو نا گون ، آ گاهي دادن به مردم و كساني كه در صدد وقف اموال خود هستند ، مي تواند به سمت و سو دادن وقف هاي جديد در جهت اولويت هاي جامعه كمك شاياني نمايد.
نويسنده:علير ضا ابو الفضلي -(توانا)
................................................................................................
انتهاي پيام/
00:09 - 13 اسفند 1387
0 بازدید
1 پاسخ