سوابق و تجربيات مربوط به پدافند غيرعامل در طول تاريخ
خبرگزاري فارس: در كشور بزرگي مانند چين كه به عنوان يك قدرت نظامي در جهان محسوب ميشود اقدامات مربوط به پدافند غيرعامل به نحو احسن صورت ميگيرد. بيان عملكرد كشور چين در مورد دفاع غيرعامل از اين جهت مهم است كه بدانيم كشوري با توانمنديهاي چين نيز به آن اندازه خود را مصون نميداند كه از تمهيدات دفاع غيرعامل بينياز باشد.
بشر اوليه به منظور مقابله با رويدادهاي طبيعي از قبيل حمله حيوانات ، سرما و گرما و تغييرات جوي ابتدا بر روي درختان و سپس به درون شكاف كوهها و داخل غارها پناه مي بردند.
سپس زندگي يكجانشيني در روستا حدود 8000 سال قبل از ميلاد شروع و بعدا اولين شهرها در حدود 4000 سال قبل از ميلاد احداث شد و انسان در پناه عوامل و عناصر طبيعي و محيطي، زندگي خود را ادامه داد. اين سكونتگاه به تدريج از كوه و غار به سمت دشت انتقال داده شد و ملاحظات دفاعي جايگاه ويژهاي در اين مكانها به خود اختصاص داد و عامل موثري در شكلگيري هر گونه سكونتگاه انساني در طول تاريخ بوده است.
در ذيل به طور مختصر پدافند غيرعامل را در بعضي از كشورهاي مورد بررسي قرار ميدهيم.
1- نگاهي به تمهيدات كشور چين در بحث دفاع غيرعامل
در كشور بزرگي مانند چين كه به عنوان يك قدرت نظامي در جهان محسوب ميشود اقدامات مربوط به پدافند غيرعامل به نحو احسن صورت ميگيرد. بيان عملكرد كشور چين در مورد دفاع غيرعامل از اين جهت مهم است كه بدانيم كشوري با توانمنديهاي چين نيز به آن اندازه خود را مصون نميداند كه از تمهيدات دفاع غيرعامل بينياز باشد.
در كشور بزرگ و قدرتمند چين اصول و مباني دفاع غيرعامل به خوبي رعايت ميگردد. در مناطق شهري چين به ويژه پكن در مجتمعهاي مسكوني بزرگ پناهگاه ساخته ميشود. پناهگاههاي ساخته شده در پكن و شانگهاي به دو قسمت تقسيم ميشوند يك سري پناهگاهها كه در داخل مجتمعهاي مسكوني بزرگ و سفارتخانهها ايجاد گرديده است و بخش ديگري از اين پناهگاه به صورت عمومي ساخته شده است. پناهگاههاي عمومي در حال حاضر جهت مصارف و كاربردهاي ديگري مورد استفاده قرار ميگيرند.
از اين پناهگاهها در حال حاضر به عنوان فروشگاههاي بزرگ استفاده ميگردد. بخش ديگري از پناهگاههاي زيرزميني طبقات پايين ساختمانهاي بلند ميباشند. در شهر پكن بيشتر مجتمعهاي مسكوني يا تجاري ساخته شده در سالهاي اخير داراي چندين طبقه پايينتر از همكف نيز ميباشند كه در حال حاضر كاربري آنها بيشتر به عنوان پاركينگ است. در ميدان مركزي شهر شانگهاي يك پناهگاه بسيار بزرگ ساخته شده است كه ابعاد آن بيش از 500متر در 500 متر ميباشد. اين پناهگاه در چند طبقه و در زير ميدان مركزي شهر شانگهاي ساخته شد و كاربري آن در حال حاضر به صورت يك فروشگاه بسيار بزرگ است. اين پناهگاه از پايين به مراكز مديريت شهر شانگهاي راه دارد. طبقه اول زيرزمين يك مجمتع بسيار تجاري و طبقه دوم زيرزمين پاركينگ است . اين مجتمع از پايين به شبكه مترو متصل مي شود و درهاي خروجي اين مجتمع از جنس فولاد با قطر حدود 10 سانتيمتر ميباشد.
لازم به ذكر است كه شهر شانگهاي يك شهر بندري بوده و در صورت حفر زمين، به سرعت در آن آب جمع مي شود و هزينه انجام اين گونه فعاليتهاي عمراني در آن بسيار بالا ميباشد.
در شهرهاي بزرگ چين هر دو نوع منابع خطر داخلي و خارجي در نظر گرفته شده است. در طراحي خيابانهاي پكن و ساير شهرهاي بزرگ چين به گونهاي برنامهريزي شده كه شهر از لحاظ منطقهاي به قسمتهاي كوچكي تبديل شده و مرز بين بحرانهاي داخلي نظير بحران دانشجويان در ميدان تيانانمن، اين مناطق به سرعت محاصره شد و از گسترش تشنج به ساير مناطق جلوگيري ميشود و يا مناطق درگير بحران به سرعت كنترل خواهد شد.
در هنگام ساخت پالايشگاه، محل ذخيره سوخت به ويژه بنزين به نوعي انتخاب ميگردد در صورت اصابت يك موشك يا بمب به آن و تخريب مخزن، تمامي پالايشگاه به آتش كشيده نشود، يا هنگام طراحي و ساخت جاده براي نقاط كليدي مسير از قبيل تونل و پلهاي بزرگ و اساسي مسيرهاي جايگزين تعيين مي شود يا مجتمعهاي دفاعي به گونهاي مكانيابي ميگردند كه در صورت اصابت موشك و بمب به آنها آلودگي ناشي از آنها محيط زيست و مناطق اطراف را آلوده ننمايد.
نمونه ديگر از فعاليتهاي مربوط به دفاع غيرعامل در چين استفاده از روشهاي سياسي توسط دولت اين كشور براي جلوگيري از ايجاد هر نوع تنش در روابط چين و ساير كشورها به ويژه امريكا ميباشد. در اين زمينه ميتوان به سقوط هواپيماي جاسوسي آمريكا در چين و يا كشف وسايل استراق سمع در هواپيماي جاسوسي آمريكا در چين و يا كشف وسايل استراق سمع در هواپيماي بوئينگ مخصوص رهبر چين اشاره كرد كه رهبر چين اعلام كرد: چين هيچ گونه اطلاعات محرمانهاي ندارد و به سرعت به بحران فوق خاتمه داد.
نوع ديگر پدافند در سطح شهرهاي چين، جذب سرمايههاي خارجي به منظور ايجاد امنيت ميباشد. چين از جمله كشورهايي است كه جذب سرمايههاي خارجي در آن بسيار بالا است و لذا در صورت وجود تهديدات خارجي كشورهاي داراي سرمايه با منابع خطر مقابله خواهند نمود و اين امر باعث ثبات بيشتر ميگردد. در شهر پكن يك مجتمع بزرگ مسكوني، بيمارستاني و تجاري مشاهده شد كه با سرمايهگذاري دو ميليارد دلاري يك شخص خارجي احداث گرديده است.
2- پدافند غيرعامل در ايالات متحده امريكا
پدافند غيرعامل در ايالات متحده آمريكا در اواخر دهه 1950 م و اوايل دهه 1960 م و پس از بروز بحران بزرگ در روابط دو ابرقدرت شرق و غرب به عنوان يك موضوع عمومي اهميت يافت.
در سالهاي رياست جمهوري كارتر و ريگان پدافند غيرعامل با تاكيد بر دلايل سهگانه زير مجددا در كانون توجه دولتمردان ايالات متحده قرار گرفت.
الف- پدافند غيرعامل جزء مهمي از راهبرد بازدارندگي است.
ب- پدافند غيرعامل ابزار مفيدي براي مديريت بحران است.
ج- پدافند غيرعامل نقطه كانوني بقاي كشور محسوب مي شود.
دلايل موضوع بندهاي الف و ب در قالب دستورالعمل شماره 41 رياست جمهوري 41-PD و دليل اين مووضع بند ج در قالب دستورالعمل شماره 26 تصميمات امنيت ملي 26NSDD همراه با يكديگر مقاصد آمريكاييان از پدافند غيرعامل را ساماندهي نمودند.
3- پدافند غيرعامل دركره شمالي
يكي از كشورهايي كه از تدابير پدافند غير عامل خيلي زياد استفاده كرده، كره شمالي است. اين كشور با احداث تونلهاي زيرزميني به عمق 80 تا 100 متر زير ارتفاعات آذرين و آتش فشاني تاسيسات خود را مخفي كرده است.از تونلهايي كه به عنوان آشيانه هواپيما استفاده ميكند به طوريكه در مدت زمان كوتاهي جهت اجراي عمليات آماده هستند.
طراحي و ساخت دربهاي ضد انفجار براي جلوگيري از نفوذ سلاحها و مواد شيميايي از جنس كامپوزيت از ديگر اقدامات كره شمالي است.
4- پدافند غيرعامل در انگلستان
توسعه پدافند غيرعامل در انگلستان مربوط به تجارب حاصل از دفاع غيرنظامي در دوران جنگ جهاني دوم است . به عموم مردم گفته ميشود كه در شرايط جنگي « در خانه بمانند» و يك پناهگاه مناسب بسازند؛ نقش دولت ، سازماندهي اعلام خطر و هدايت و بازيابي پس از حمله است. استدلالهاي راهبردي به منظور تبيين لزوم پدافند غيرعامل در انگلستان در دو لايه به ترتيب زير معرفي شده اند:
الف- «بازدارندگي» از تهاجم به انگلستان از طريق اتكاء به قدرت هستهاي و عضويت در پيمان اتلانتيك شمالي (ناتو).
ب- «مديريت بحران» به منظور حفظ و بقاي كشور در زمان صلح.
از اوايل دهه 1970 و تا پيش از حوادث 11 سپتامبر 2001 ميلادي جنبه غير تهاجمي در برنامههاي دفاعي انگلستان مورد توجه و تاكيد بيشتري قرار داشته است.اما با توجه به تغيير رفتار سياست خارجي اين كشور و پس از حوادث 11 سپتامبر 2001 ميلادي اين نگرش به طور چشمگيري تغيير نموده و تمايلات تهاجمي زيادي منطبق بر سياست حملات پيشگيرانه كه در واقع همان نظريه معروف بهترين دفاع حمله است، پديدار شده است.
5- پدافند غيرعامل در سوئيس
سوئيس كشور بيطرفي است كه مطمئنا در ميان آن دسته از كشورهاي اروپايي قرار دارد كه كمترين احتمال حمله به آن وجود دارد، ولي با اين وجود داراي كاملترين سيستم پدافند غيرعامل در جهان است. به طوريكه در اين زمينه شاخصترين كشور جهان به شمار مي رود. در سوئيس پدافند غيرعامل تحت مديريت "اداره فدرال دفاع غيرنظامي" (FODC ) بوده و دامنه وسيعي از تهديدات نظامي مشتمل بر حملات هستهاي، تهاجم متعارف و بلاياي طبيعي و تكنولوژيكي را مورد توجه قرار داده است. هدف برنامههاي پدافند غيرعامل در سوئيس تامين فضاي پناهگاهي در برابر انفجار در درون يا نزديكي سكونتگاه هر يك از افراد جمعيت 5/6 ميليون نفري كشور،و با مشاركت مالي مالكان و دولت به صورت برابر 50 درصد به 50درصد است.
علاوه بر پناهگاههاي خانگي براي غيرنظاميان، و نيز پناهگاههاي همگاني، سيستم پدافند غيرعامل سوئيس 80 هزار تخت بيمارستاني زيرزميني و تعداد بيشتري پناهگاه براي كاركنان صنايع كليدي كه در زمان جنگ ادامه فعاليتشان حياتي است را تامين نموده است.
در سوئيس پدافند غيرعامل و خدمات اجباري مرتبط به آن از سه اصل كلي پيروي مينمايد، كه به شرح زير عبارتند از:
1- پدافند غيرعامل بايد فارغ از هر گونه تصوير پيشفرض از جنگ احتمالي آينده باشد.
2- جنبه مقرون به صرف اقتصادي بودند آن ميبايست رعايت شود.
3- به فاكتورهاي فيزيولوژيكي و روانشناختي انسان لزوما توجه شود.
به منظور دستيابي به اصل اول بايد 6 اصل فرعي ديگر مورد توجه قرار گيرد كه عبارتند از:
الف- يك پناهگاه براي هر شهروند سوئيسي.
به دليل غيرقابل پيشبيني بودن مكان وقوع حمله و نشر اثرات سلاحها، پدافند غيرعامل بايد قادر به تامين پناهگاه براي تك تك شهروندان سوئيسي در هر لحظه باشد.
ب- تصرف متناوب احتياطي پناهگاهها:
با توجه به كوتاه شدن مدت بين زمان اعلام خطر تا زمان وقوع حمله، در مواقعي كه تنشهاي سياسي و نظامي به مرحله حاد و بحران ميرسد بايد امكان تصرف سريع پناهگاهها توسط شهروندان وجود داشته باشد.
ج- تضمين وجود مكانهاي خصوصي در هر پناهگاه:
با توجه به استمرار اثرات حاصل از انهدام سلاحهاي هستهاي تا مدت نامعلومي پس از انفجار، پناهگاهها بايد داراي ويژگي تامين مكانهاي خلوت براي پناهجوياني باشند كه ممكن است روزها و هفتهها در آنجا اقامت نمايند.
د- پناهگاههاي مقاوم و درعين حال ساده به نحوي كه از همه جهات حفاظت شده باشند ، ساخته شوند.
مهم نيست اثرات سلاحها از چه جهتي وارد شوند، بلكه مهم آن است كه پناهگاهها ساده و در عين حال تا حد امكان آسيب پذيري كمي داشته باشند.
ه- هيچگونه تخليه جمعيت انجام نخواهد گرفت.
به دليل قدرت تخريبي زياد و مدت نامعلوم استمرار آثار سلاحهاي كشتار جمعي هيچ جايي امن نخواهد بود، بنابراين موثرترين ابزار براي زندهماندن، استقرار در درون پناهگاه و نه تخليه محل از جمعيت است.
و - تنوع :
بكارگيري طيف متنوعي از اقدامات ساختماني و سازماني مانع از آن مي شود كه مهاجمان بتوانند ضربات سختي بر كشور وارد نموده و اقدامات حفاظتي موجود را تماما از ميان ببرند.
6- پدافند غيرعامل در روسيه( شوروي سابق)
برنامه پدافند غيرعامل شوروي سابق بزرگترين برنامه پدافند غيرعامل در جهان است.
پدافند غيرعامل در اتحاد جماهير شوروي سابق در دو مقياس مورد توجه قرار گرفته است.
1- تامين پناهگاههاي عمومي و جمعي
2- تامين حفاظت فردي
در هر دو روش فوق پيشبينيهاي لازم براي مواقعي كه امكان تخليه جمعيت وجود نداشته باشد و نيز براي شرايط وقوع يك حمله هستهاي قريبالوقوع در نظر گرفته شده است.
نكته مهم در برنامههاي پدافند غيرعامل اين كشور آن است كه اولويت اول در كليه تمهيدات پدافندي به مراكز شهري و صنعتي داده شده است.
تا اواخر دهه 1960 ميلادي و قبل از تجهيز اتحاد جماهير شوروي به سلاحهاي هستهاي به دليل ناتواني اين كشور به اتكا به نيروي بازدارنده سلاحهاي هستهاي، پدافند غيرعامل بخشي از تلاش اين كشور به منظور جبران آسيبپذيري محسوب ميگرديد. با كسب توانايي هستهاي ، تضمين امنيت شوروي مبتني بر تضمين انهدام كامل حريف، مبدل به راهبرد اصلي پدافند غيرعامل اين كشور گرديد.
اصليترين استدلال اتحاد جماهير شوروي سابق در رابطه با برنامههاي پدافند غيرعامل "حفظ و بقاي كشور" بوده است.
ولي با اين وجود تحليلگران غربي استدلالهاي "بازدارندگي و مديريت بحران " را نيز از ديگر استدلالهاي نيرومند در رابطه با اين گونه برنامهها دانستهاند كه به نوبه خود رقابتاميز و تهديد كننده بودهاند.
7- پدافند غيرعامل در رژيم صهيونيستي
علاوه بر كشورهاي ايالات متحده آمريكا، اتحاد شوروي سابق ، انگلستان و سوئيس، ديدگاههاي فكري رژيم صهيونيستي به عنوان كشوري كه از بدو تاسيس تاكنون به درجات مختلف درگير جنگ و تهديدات نظامي بوده است و نيز دارنده يكي از جامعترين قوانين دفاع غيرعامل در جهان شناختهشده است. لازم به نظر ميرسيد.
دولت رژيم صهيونيستي از هنگام تشكيل در سال 1948 ميلادي در ميان همسايگان عرب مسلمان همواره با مسايل ناامني به ويژه در نواحي مرزي مواجه بوده است از اين رو پدافند غيرعامل بخش مهمي از حفاظت اين كشور بوده است.
قانون دفاع غيرعامل رژيم صهيونيستي يكي از جامعترين قوانين دنيا است . يك سيستم عالي اعلام خطر حمله در آنجا وجود دارد كه نمايانگر اهميت زياد هشدار و اعلام خطر در نظام پدافندي اين كشور است. همچنين احداث پناهگاه با هدف مقابله با خطر در رژيم صهيونيستي اجباري است و به طوري كه 80 درصد مردم را ميتوانند در برابر آثار حمله با سلاحهاي متعارف در خود پناه دهند.
در نظام پدافندي رژيم صهيونيستي برنامهريزي براي تخليه وجود ندارد. و فقط زماني كه خانههاي مردم خراب شده باشد تخليه صورت ميگيرد، اين امر حاكي از تاكيد بر اصل "آمادگي هميشگي براي جنگ" است. در مباني فكري رژيم صهيونيستي، حفاظت پناهگاهي و بازدارندگي در درجه اول اهميت قرار دارند و با توجه به سياست دولت نتانياهو مبني بر توزيع لباسهاي ضد حملات شيميايي ميان غيرنظاميان در دوراني كه احتمال حمله مجدد عراق به رژيم صهيونيستي وجود داشت، مديريت بحران نيز در دستور كار پدافند غير عامل اين كشور وجود دارد.
رژيم صهيونيستي همواره كشور كوچك و بدون عمق سرزمين ميباشد كه در محاصره كشورهاي معارض عربي و مسلمان قرار گرفته كه دايما در پي انهدام كامل آن هستند.
نگرش تمهيدات پدافندي آن به صورتهاي زير مي باشد:
الف- ملت مسلح
ب- دفاع استراتژيك، تهاجم عملياتي و استراتژي زمين در برابر صلح
ج- سياست آمادگي هميشگي براي جنگ
د- ايجاد شهركهاي يهودي نشين به عنوان سپر امنيتي و پدافندي ويژه مناطق مرزي
8- پدافند غيرعامل در ايران
تعليمات مكتب اسلام، مسلمانان را از هر گونه جنگافروزي بر حذر داشته است.ولي در مقابل اهميت و وزن زيادي به دفاع از جان و مال و نواميس و سرزمينهاي مسلمان داده است.
اصولا رشد فزاينده تفكر اسلامي آن هم به شيوه اسلام انقلابي منع تهديد جدي براي كليه منابع قدرت جهاني محسوب ميشود. از اين رو همواره كشورهايي كه در پي نيل به چنين امري باشد پيوسته در معرض انواع تهديدها و درگيريهاي نظامي قرار دارند. چنين مخاطراتي پس از وقايع 11سپتامبر 2001 ميلادي شكل رسمي و عيني به خود گرفته و اينك تحت عناويني همچون انجام حملات پيشگيرانه ،جنگ جهاني با تروريسم، تغيير رژيم سياسي و مقابله با تكثير سلاحهاي هستهاي با جديت تمام دنبال مي شود. در شرايطي كه حتي تهديد به استفاده از "هر گونه سلاحي" مطرح شده و استفاده از انواع تسليحات غيرمتعارف به بهانه دفاع از تماميت ارضي بر عليه هر كشوري اعلام مي شود. كسب آمادگي دفاعي در دوبعد عامل و غيرعامل بسيار ضروري است.
پس از اعلام ايران به عنوان يكي از كشورهاي "محورهاي شرارت" از سوي ايالات متحده آمريكا، آمادگي دفاعي در كليه عرصهها ضرورت مضاعفي يافته است. از آنجا كه دفاع در برابر هر گونه تهاجم احتمالي ايالات متحده كاملا متفاوت از دفاع در برابر هر گونه مهاجم احتمالي ديگري است. كاملترين تمهيدات دفاعي مركب از پدافند عامل و غيرعامل لازم است از بعد پدافندي راهبردهاي دفاعي زير در دوران دفاعي مقدس به كار گرفته شدهاند.
1- آمادگي قبل از بحران و دشمنشناسي
2- بسيج كليه نيروها و منابع كشور در خدمت پدافند عامل
3- عدم اتكا به سلاحهاي پيشرفته و روشهاي كلاسيك جنگ: در مقابل، بر استفاده از نيروي پياده نظام در سطح وسيع و با تركيبي از روشهاي جنگ كلاسيك و غيركلاسيك تاكيد گرديد.
از بعد پدافند غيرعامل در دوران جنگ تحميلي را ميتوان اعلام خطر، حملات هوايي و موشكي آن هم فقط در شهرهاي بزرگ كشور و درخواست از مردم براي استقرار در نقاط امن ذكر نمود. در طول سالهاي مياني و پاياني دوران دفاع مقدس شايد مهمترين اصل پدافند غيرعامل ايران را بتوان اصل "مقابله با مثل" دانست كه تاكيد آن بر استدلال بازدارندگي است.
ولي تجربه نشان داد در شرايط توازن نسبي قوا، اين اصل پدافندي نه تنها نتوانست كارساز باشد بلكه بر عكس، موجب تشديد تمايلات طرفين به توجيه حمله به غيرنظاميان گرديد. به طوري كه اجراي اصل "مقابله به مثل" در نهايت موجب پديدار شدن آنچه كه به "جنگ شهرها" شهرت يافت گرديد.
در ماههاي پاياني جنگ و همزمان با حملات موشكي دشمن به تهران در سطح معابر عمومي انواعي از پناهگاههاي شني و بتني مورد استفاده قرار گرفت.
همچنين با توجه به تهديداتي كه از ناحيه استفاده احتمالي دشمن از سلاحهاي شيميايي وجود داشت در تعدادي از شهرهاي كشور مانورهايي به منظور آموزش عمومي پدافند غيرعامل در مواقع حملات شيميايي برگزار گرديد.
از اين رو به نظر ميرسيد در اين دوران كشور ما فاقد راهبرد مشخصي در بعد پدافند غيرعامل در مناطق غيرنظامي بوده است و كليه اقدامات انجام شده صرفا بنابر مقتضي زمان و به صورت مقطعي صورت ميگرفتهاند. اين اقدامات نيز از دو اصل آموزش به منظور آمادگي در برابر وقوع بحران، و استقرار در پناهگاههاي بسيار موقت و كمظرفيت پيروي مينمودهاند.
.......................................................................
منبع:ويژهنامه پدافند غيرعامل
17:09 - 16 مهر 1386
11 بازدید
1 پاسخ