انديشه وحدت اسلامى در عصر حاضر
خبرگزاري فارس: اكنون بر يك و نيم ميليارد مسلمان واجب است با يكديگر متحد شوند و اگر چنين كنند، هيچ قدرتى در جهان توان رويارويى با آنها را ندارد. ما امروز نياز به وحدت در همه زمينهها داريم كه مثلا در عرصه اقتصادى از طريق تشكيل بازارهاى مشترك اقتصادى نظير بازار مشترك اروپا دستيافتنى است. ايجاد چنين وحدتى وظيفه دولتهاى اسلامى است.
خداى سبحان مىفرمايد: «ان هذه امتكم امة واحدة وانا ربكم فاعبدون» (انبياء /92); اين پيامبران بزرگى كه به آنان اشاره كرديم (و پيروانشان) همه يك امت واحد بودند و من پروردگار شمايم، تنها مرا بپرستيد.
ما همه از آنچه در حال حاضر بر مسلمانان مىگذرد، آگاهيم و علتش اين است كه صهيونيسم جهانى و حكومتهاى استعمارى غرب گمان مىكردند حيات را از جوامع اسلامى گرفتهاند ولى پس از تشكيل جمهورى اسلامى به اشتباه خود پى بردند، لذا امت اسلامى را دچار جنگهاى اقتصادى، سياسى و فرهنگى در داخل و خارج كردند، منظور از جنگهاى خارجى رويدادهاى بوسنى و هرزگوين، كشمير، فلسطين و جاهاى ديگر است. آنچه در داخل بر ما مىگذرد، مصيبتبارتر است، زيرا آنان به گونهاى بىسابقه در تاريخ اسلام توانستهاند ميان مسلمانان تفرقه ايجاد كنند. البته در گذشته نيز گاهى ميان برخى از فرقههاى اسلامى اختلاف بوده، مانند; اختلافاتى كه در شهر رى پيش آمد، و ياقوت حموى در معجمالبلدان آنها را در لغت «رى» ذكر كرده و در آن جا مىنويسد:
سه فرقه اسلامى; شيعه، شافعيه و حنفيه در اين شهر سكونت داشتند، فرقه شافعيه نخست در كشتن شيعيان با حنفيها متحد شدند و همه آنان را از ميان بردند، و هيچ بنايى برايشان باقى نگذاردند، سپس شافعيهاى رى با شافعيهاى تهران و روستاهاى همجوار كه اقليتى از آنان را تشكيل مىدادند، متحد شدند و حنفيها را نيز نابود كردند، و اكنون در زمان ما نيز برخى از مسلمانان ناآگاه و فريب خورده از [دسيسه] دشمنان، در داخل كشور اسلامى [به نظر مىرسد منظور پاكستان باشد] با مسلسل نمازگزاران را در داخل مسجد درو مىكنند.
ما امروز براى رويارويى با خطرهايى كه از هر سو و در همه جا ما را در برگرفته چه بايد بكنيم؟ اكنون بر يك و نيم ميليارد مسلمان واجب استبا يكديگر متحد شوند و اگر چنين كنند، هيچ قدرتى در جهان توان رويارويى با آنها را ندارد. ما امروز نياز به وحدت در همه زمينهها داريم كه مثلا در عرصه اقتصادى از طريق تشكيل بازارهاى مشترك اقتصادى نظير بازار مشترك اروپا دستيافتنى است. البته ايجاد چنين وحدتى وظيفه دولتهاى اسلامى است، نه وظيفه ما. وظيفه ما علما و همه متفكران اسلامى در سراسر گيتى و شما دانشمندان جهان اسلام و رهبران فكرى امت اسلامى، ايجاد همبستگى ميان مسلمانان است.
روى سخنم با شماست، شما بايد وحدت اسلامى را برقرار كنيد، و اين كه چگونه وحدت اسلامى تحقق مىيابد، اين جانب انديشهاى در ذهن دارم و به سمع شريف شما مىرسانم و پس از ارائه سخنرانى شما مىتوانيد درباره آن با من به گفتگو بپردازيد.
وحدت اسلامى به دو نوع تقسيم مىشود:
1 - وحدت علمى
2 - وحدت عملى.
براى تحقق وحدت علمى، بايد به بحثوبررسى و مطالعه مسائل مورد اتفاق و اختلاف ميان مكتب اهل بيتعليهمالسلام و روش خلفا بپردازيم. اما مهمترين موارد اتفاق، عبارتند از:
1 - قرآن كريم
ما مسلمانان در تمام دنيا قرآنى اعم از چاپى، خطى و مكتوب به خط كوفى و نسخ يا هر خط ديگرى جز همين قرآن (1) نداريم و قرآن ديگرى جز آن، در هيچ شهر يا خانه يا غارى و نزد هيچ مسلمان و غيرمسلمانى يافت نمىشود. پس اين بدگوييهاى ما از يكديگر براى چيست؟!
ما بايد بر گرد قرآن جمع و با يكديگر متحد شويم. البته درباره قرآن احاديثى در منابع اسلامى هر دو مذهب [مكتب اهل بيتعليهمالسلام و مكتب خلفا] وجود دارد كه اگر بخواهيم از آنها الهام بگيريم، گمان مىكنيم قرآن كم و زياد شده است و اين مساله خود از موارد اختلاف ميان ماست. و ما در حال حاضر بايد اين احاديث را رها كنيم و بعدا در يك فرصت مناسب به بحث و بررسى همه آنها بپردازيم.
2 - سنت پيامبرصلى الله عليه وآله
همه مسلمانان دنيا اتفاق نظر دارند بر اين كه [بايد] به آنچه در سنت رسول خداصلى الله عليه وآله آمده، عمل كنند، و هيچ مسلمانى يافت نمىشود كه قايل به اين حرف نباشد.
اين دو از اهم موضوعات مورد اتفاق ميان دو مكتب است، و مهمترين موارد اختلاف نيز همين دو مورد است.
فهم قرآن
دو مكتب ياد شده در فهم اصطلاحات قرآنى اختلافنظر دارند مانند «كرسى» در عبارت «وسع كرسيه السموات والارض» برخى از مسلمانان در معناى آيه مىگويند: در آسمانها جسمى وجود دارد به نام «كرسى» كه خداوند [العياذ بالله] بر روى آن مىنشيند، ولى ائمه اهل بيتعليهمالسلام به استناد آنچه در زبان عربى آمده، به ما آموختهاند كه «كرسى» در اين جا به معناى علم است، بنابر اين معناى آيه شريفه يعلم ما بين ايديهم وما خلفهم ولايحيطون بشىء من علمه الا بماشاء وسع كرسيه السموات والارض»، (2) اين است كه خداوند آنچه را در پيش روى آنها (بندگان) و در پشتسر آنانست مىداند و جز به مقدارى كه بخواهد، كسى از علم او آگاه نمىگردد و علم او بر همه آسمانها و زمين احاطه دارد و چيزى از قلمرو نفوذ علم او بيرون نيست.
به هر حال اين يك مساله علمى است و ما مىتوانيم در يك بحث علمى آن را بين خودمان مورد بحث و بررسى قرار دهيم و مانعى ندارد كه شما راى مرا و من راى شما را نپذيرم، و در عين حال يكپارچه و متحد باقى بمانيم و اختلاف نظر به دوستى ما خللى وارد نكند.
فراگيرى سنت: يكى از موارد اختلاف ميان مكتب اهل بيتعليهمالسلام و مكتب خلفا، پاسخ اين سؤال است كه ما سنت پيامبرصلى الله عليه وآله را از چه كسانى بايد فرابگيريم؟ آيا تنها از صحابه آن حضرت، و از همه آنان؟ آيا همه صحابه عادل بودند؟ اينها مسائلى است كه برادران اهل سنت ما به آنها اعتقاد دارند و در مقابل آن، عقيده مكتب اهل بيتعليهمالسلام بر اين است كه سنت پيامبرصلى الله عليه وآله را ما بايد از عدول صحابه و از خود ائمه عليهمالسلام فرا بگيريم، و اين خود يكى از مسائل فقهى مورد اختلاف ميان ماست و هر يك از طرفين (شيعه و سنى) دلايل خود را ارائه مىدهد.
علاوه بر اين براى دستيابى به اين وحدت علمى ما به مطالعه و بررسى اصطلاحات قرآن و عقايد اسلامى نيازمنديم، زيرا ما در حوزههاى علميه خودمان و در الازهر و دانشگاه اسلامى الزيتونية [در تونس]، و در حوزه نجف و قم، اصطلاحات فقهى را خوانده و آموختهايم ولى اصطلاحات اسلامى، قرآنى، عقيدتى را رها كردهايم، به عنوان مثال، ما «الله» را اسم جنس و اصل آن را «الاله» مىدانيم كه همزه اله حذف و لام مشدد شده و حال آن كه علم مرتجل است. و همچنين اصطلاح «خليفة الله» (جانشين خدا) كه به نظر ما بر هر بشرى صدق مىكند ولى در حقيقت جانشينان خدا در زمين ائمه معصومينعليهمالسلام هستند كه خداوند آنان را پيشوايان هدايت مردم قرار داده است.
پس از درك امثال اين اصطلاحات است كه فهم صحيح قرآن و عقايد اسلامى براى ما مشخص مىشود. اين جانب بيست و پنج اصطلاح را در اين كتاب (3) مورد تحقيق قرار دادهام، برخى از آنها عبارتند از:
- «اسم» در آيه شريفه: «سبح اسم ربك الاعلى» (4) و معناى آن.
- «علم آدم الاسماء» (5) و معناى آن.
- فرقى كه ميان «اله» و «رب» وجود دارد.
من اين كتاب را كه در بررسى اصطلاحات آن به قرآن مراجعه كردهام به جامعه علمى تقديم مىكنم تا آن را مطالعه و درباره مطالبش با من به بحث و گفتگو بپردازند. تفصيل اين بحث در كتاب ديگرى با عنوان «عقايد الاسلام من القرآن» آمده است كه زير چاپ قرار دارد.
با توجه به مطالبى كه عرض كردم، ما اولا به بررسى اين اصطلاحات و ثانيا به مطالعه و بررسى منابع سنت پيامبرصلى الله عليه وآله نياز داريم، تا براى ما روشن شود كه آيا مىتوانيم احكام اسلام را از كتاب و سنت و نيز از اجتهادهاى صحابه و خلفا بگيريم؟ يا بايد به كتاب و سنت اكتفا كنيم؟
يكى از اجتهادهاى صحابه در زمان خودشان اين بوده كه به عنوان مثال خليفه دوم اجتهاد كرده و به نهى از عمره تمتع فتوا داده و امروزه برخى از مسلمانان بر طبق آن عمل مىكنند و برخى نمىكنند، در اين موارد ما بايد به مطالعه بپردازيم كه آيا بر عمل به اجتهادهاى خلفا باقى بمانيم يا در به دست آوردن احكام اسلام به كتاب و سنت اكتفا كنيم؟
اين مسائل يعنى منابع سنت و استنباط احكام را بايد بررسى كنيم و اين كارى است كه من در سه جلد اين كتاب (6) با عنوان «معالم المدرستين» انجام داده و از نامگذارى آن به نام شيعه و سنى خوددارى كردهام، زيرا بينشان نوعى عناد وجود دارد و آن را مكتب خلفا و مكتب اهل بيتعليهمالسلام ناميدم. من در اين جا مطلبى را كه در آخر كتاب (معالم المدرستين) نوشتهام براى شما مىخوانم:
«روى سخن با دانشگاههاى اسلامى و انديشمندان جهان اسلام، علما، نويسندگان اسلامى و شما كه جزو آنان هستيد و نيز با مبارزان راه اعاده حيات اسلامى ما و با مصلحان غيرتمند و همه شماست، من اين دعوت را با همه عظمت و احترام به همه شما تقديم مىكنم و مىگويم: جهان اسلام نهضتى را براى تجديد حيات اسلام و نيل به هدفى نو آغاز كرده و شايسته استبيطرفانه به بررسى منابع سنت پيامبرصلى الله عليه وآله، سيره و حديثبپردازيم و بر تقليد از سلف صالح باقى نمانيم نه در استنباط احكام شرعى، و نه در فهم حديث. من خودم به «صحيح بخارى» مراجعه مىكنم و حديث درستى را كه در آن مىبينم اخذ مىكنم، همانطور كه به اصول كافى نيز مراجعه مىكنم و با اين روش است كه شناخت اسلام از كتاب و سنت و دستيابى به آن تحقق پيدا مىكند و وحدت كلمه مسلمانان را پيرامون كتاب و سنتبه منظور اقدام كردن به تجديد حيات اسلامى، امكانپذير مىسازد.
اينك مباحثى را كه براى رسيدن به هدف ياد شده تنظيم كردهام، به شما تقديم مىكنم. با اين اميد كه بيطرفانه به آنها بنگريد و مرا به اشتباههايى كه معمولا در كار فرد غير معصوم وجود دارد و من دچار آنها شدهام، متوجه كنيد.
من در اجراى طرح و انديشه خودم و به منظور پالودن سنت پيامبرصلى الله عليه وآله اقدام به تاليف سلسله مباحثى از جمله احاديث ام المؤمنين عايشه نموده و در آنها احاديث نقل شده از وى را با احترام كامل بررسى كرده و در جلد دوم آن مباحث اثبات كردهام كه برخى از احاديث نقل شده از عايشه تهمتهايى است كه بر او و بر صحابه وارد كردهاند، مانند داستان غرانيق كه كفار متظاهر به اسلام اين افترا را به آنها بستند و نيز داستان نزول جبرئيل در آغاز وحى و اين كه او رسول خداصلى الله عليه وآله را سه بار خفه كرد، از داستانهاى ساختگى آنان است. اينها اتهاماتى است كه بر ام المؤمنين عايشه و ساير صحابه بستهاند، و در بحث از آنها اقداماتى را كه عايشه انجام داد و به وسيله آنها سنت پيامبرصلى الله عليه وآله را پاك كرد، ذكر كردهام و درباره برخى از آنها گفتهام شايد در نسبت دادن حديثبه وى (عايشه) اشتباهى رخ داده باشد، و بقيه احاديث نقل شده از او را به طور علمى بررسى كردهام، بويژه آنچه درباره سيره پيامبرصلى الله عليه وآله از عايشه نقل شده است، من با بيطرفى كامل به بررسى اين مطالب و مطالب ديگر پرداختهام; مطالبى كه در كتابهاى ديگر آمده و شما عناوين آنها را در پايان جلد اول «عبدالله بن سبا» مىيابيد.
از برادران دانشور خود تقاضا مىكنم درباره مطالبى كه در تاليفاتم آمده با من به مناقشه بپردازند و مكاتبه كنند، و با اين روش است كه وحدت علمى تحقق پيدا مىكند.
وحدت عملى
در اين باره از باب مثال عرض مىكنم: ما در مكتب اهلبيتعليهمالسلام حكمى داريم مبنى بر اين كه «هر كس در نماز بسمالله الرحمن الرحيم نگويد نمازش باطل است»، و نمىتوان به او اقتدا كرد ولى با توجه به اين كه برادران حنفى مذهب ما چنين عقيدهاى ندارند و حمد را بدون «بسمالله» قرائت مىكنند، از ائمه ما در كتاب «وسائل الشيعه»، در سه حديث از امام صادقعليهالسلام آمده است كه فرمود:
«من صلى خلفهم كان كمن صلى خلف رسول الله»، (يعنى; كسى كه پشتسر آنان نماز بخواند، مانند آن است كه پشتسر رسول خداصلى الله عليه وآله نماز خوانده است)، با اين كه آن امام [جماعت] حنفى «بسمالله» نمىگويد. در حديث ديگرى آمده:
«اذا صليت معهم غفرلك بعدد من خالفك - فى قراءة البسملة - و حضر الصلاة فى المسجد»، (يعنى; هر گاه تو با آنان نماز بگزارى، به تعداد كسانى كه در خواندن بسمالله با تو مخالفت كرده و در مسجد به نماز ايستادهاند، از گناهانت آمرزيده مىشود).
راوى ديگرى به امام صادقعليهالسلام شكايت مىكند و مىگويد: «امام جماعت ما در عقيده مخالف با ماست، او همه ياران ما [شيعيان] را دشمن مىدارد، [وظيفه ما چيست؟]. امامعليهالسلام فرمود: از سخن وى چيزى بر تو نيست، به خدا سوگند اگر آنچه مىگويى راستباشد، تو از او به امامت در مسجد سزاوارترى، تو در ورود به مسجد نخستين و در خروج از آن آخرين نفر باش و با مردم خوشرفتارى كن و سخن نيكو بگو.
از فرمايش امام صادقعليهالسلام برمىآيد كه آن حضرت از سخن راوى و انتقادش خشنود نشده، لذا به او فرمودند: با مردم خوشرفتار باش و نيكو سخن بگو.
امام صادقعليهالسلام به راوى ديگرى فرمود:
«يا اسحاق! اتصلى معهم فى المسجد؟ قال: قلت نعم، قال: «صل معهم، فان المصلى معهم فى الصف الاول كالشاهر سيفه فى سبيل الله» (7) ، اى اسحاق، آيا با آنان [مخالفان] نماز مىگزارى؟ گفتم: آرى; فرمود: با آنان نماز بگزار، همانا، نمازگزار با آنان در صف اول، مانند كسى است كه در راه خدا شمشير كشيده است.
بدين سان وحدت عملى تحقق مىيابد.
امام صادقعليهالسلام شخصا با ابوحنيفه مىنشست و در عقايد و احكام با وى مناظره مىكرد، و اين كار تا زمان شيخ مفيد در بغداد معمول بود. شيخ طوسى استاد كرسى تدريس در دارالخلافه بود، ولى سلاجقه كه به بغداد رفتند، كرسى شيخ را سوزاندند و ميان ما جدايى افكندند، سپس اختلافهايى ميان صفويه و خلافت عثمانى پديد آمد، و اين اختلافات در واقع از سياست ناشى مىشد نه از دين.
همه اين مسايل در گذشته وجود داشت و برخى از آنها رنجآور است، مانند آنچه در ميان برخى از شيعيان رواج داشته كه آنان برخى از صحابه را لعن مىكردند. من به شما بگويم كه لعن را معاويه از سال 40 هجرى آغاز كرد، و امام علىبن ابىطالبعليهالسلام بر روى همه منابر مسلمين در خطبههاى نماز جمعه لعن مىشد، و اين عمل تا آخر دوره امويان - جز دو سال خلافت عمربن عبدالعزيز - ادامه يافت. در همه اين مدت آيا گمان مىكنيد شيعيان علىعليهالسلام و خاندانش مقابله به مثل نكردند؟ چرا كردند، ولى اكنون چه ربطى به ما دارد؟ (8) ما بايد دست از اين اختلاف [لعن] و اختلافات ديگر، برداريم. امروز، ما بايد اختلاف و جدال بىنتيجه را پيرامون جانشين رسول خداصلى الله عليه وآله كه علىعليهالسلام استيا ابوبكر، رها كنيم و تنها به مطالعه و بررسى اين موضوع بپردازيم كه سنت پيامبرصلى الله عليه وآله و تفسير قرآن را از كجا بگيريم.
هر يك از ما (شيعه و سنى) دليل عقايدش را ارائه مىكند و دليل برادرش را مىشنود، چه آن را بپذيرد يا نه ولى در برابر دشمن مشترك از برادر دينى خود حمايت كنيم و به خاطر وى فدا شويم، مانند برخوردى كه جمهورى اسلامى با مسلمانان فلسطين داشته، كه همه كشورهاى عربى مىخواهند دست دوستى به اسرائيل بدهند، جز جمهورى اسلامى كه از انتفاضه در داخل فلسطين پشتيبانى مىكند و حزبالله لبنان را از شيعيان طرفدار خود، به وجود آورده تا به وسيله آنان با اسرائيل بجنگند و آنان به خاطر فلسطينيان كشته شوند، و امام خمينى (رضوان الله تعالى عليه) روز قدس را قرار داد ما نيز بايد مسلمانان را به اين نوع وحدت (عملى) فرا خوانيم، و آخرين سخن من اين آيه شريفه است:
.
«قل هذه سبيلى ادعوا الى الله على بصيرة انا ومن اتبعنى و سبحان الله وما انا من المشركين»، (9) (بگو اين راه من است كه من و پيروانم با بصيرت كامل همه مردم را به سوى خدا دعوت مىكنيم، منزه استخدا، و من از مشركان نيستم).
من دستم را به سوى همه شما دراز و دستشما را مىفشارم و از شما پوزش مىطلبم، و اميدوارم ديدار ديگرى ميان ما باشد. اما ديدار فكرى من و شما از هم اكنون كه وزارت ارشاد پنجاه دوره از كتب مرا ميان شما توزيع مىكند، برقرار خواهد شد.
پى نوشتها
1- در اين لحظه ايشان قرآن را با دستش بلند كرد.
2- سوره بقره /255.
3- جلد اول كتاب «قيام الائمة باحياء السنة» را با دستخود بلند كرد.
4- سوره اعلى /1.
5- سوره بقره /31.
6- و در اين لحظه كتاب «معالم المدرستين» را با دستخويش بلند كرد.
7- رجوع كنيد به وسائل الشيعة، كتاب الصلاة، ابواب صلاة الجماعة، ج5، صص 381-382.
8- راست گفتهاند كه خاشاك را در چشم برادرت مىبينى و تنه درخت را در چشم خود نمىبينى.
9- سوره يوسف /108.
.........................................................................................................
ترجمه: احمد اميرى شادمهرى
منبع:فصلنامه مشكوة، شماره 50
17:08 - 28 آبان 1384
0 بازدید
1 پاسخ