ضرورت های جهاد اقتصادی (۱)
خبرگزاری فارس: محمد علی تقوی راد از اساتید دانشگاه در پژوهشی با عنوان «چرا جهاد اقتصادی» نوشته است: رهبر فرزانه انقلاب سال 1390را سال جهاد اقتصادی اعلام می کنند که حاکی از این است که پرداختن به مسائل اقتصادی آن هم جهاد گونه از ویژگی خاصی برخوردار است.
به گزارش خبرگزاری فارس، متن اولین قسمت گزارش «چرا جهاد اقتصادی» به شرح ذیل است: فصل اول؛ چرا جهاد اقتصادی؟ در این زمان که نظام مقتدر جمهوری اسلامی ایران توانسته شرایط دشوار جنگ تحمیلی ودهها توطئه دشمنان اسلام را پشت سر گذارد وپایه های یک حکومت الهی را با حضور شکوهمند مردم بنیانگذاری نماید وقت آن خواهد بود که با دقت به کم وکاستی ها و به آفت های احتمالی که ممکن است دامنگیر نظام گردد بپردازد . دراینجاست که می بینیم رهبر فرزانه انقلاب سال 1390را سال جهاد اقتصادی اعلام می کنند که حاکی از این است که پرداختن به مسائل اقتصادی آن هم جهاد گونه از ویژگی خاصی برخوردار است البته این بدان معنی نیست که تاکنون به موضوعات اقتصادی توجهی نگردیده زیرا مسائل اقتصادی از ابتدای انقلاب مدنظر مسئولان نظام بوده است لیکن نه تنها در ایران بلکه در تمامی کشورهای جهان این موضوع امروزه از اهمیت بیشتری برخوردارگردیده است به خصوص در کشورهای بزرگ که هم اکنون تنها دغدغه آنها مسائل اقتصادی می باشد بنابراین هوشیاری رهبرانقلاب موجب گردیده تا این موضوع قبل از این که در کشورما به یک معضل غیرقابل حل تبدیل گردد به آن پرداخته شودواز حالت غفلت و ضرر وزیان جبران نا پذیر خارج شود لذا امام امت از ابتدای نهضت اسلامی خود به موضع اسلام در قبال اقتصادهای مطرح دنیا اعم از سرمایه داری غرب و نظام اشتراکی شرق پرداخته، می فرماید:
یکی از اموری که لازم به توصیه وتذکر است آن است که اسلام نه با سرمایه داری ظالمانه وبی حساب ومحروم کننده توده های تحت ستم و مظلوم موافق است بلکه آن را بطور جدی در کتاب و سنت محکوم می کند و مخالف عدالت اجتماعی می داند ونه با رژ یمی مانند رژیم کمونیسم ومارکسیسم لنینیسم که با مالکیت فردی مخالف وقائل به اشتراک می باشد موافق است بلکه اسلام یک رژیم معتدل با شناخت مالکیت و احترام به آن به نحو محدود در پیدا کردن مالکیت ومصرف که اگر به حق به آن عمل شود چرخهای اقتصاد سالم به راه می افتد و عدالت اجتماعی که لازمه یک رژیم سالم است تحقق می یابد (1) ونیز در جای دیگر هر گونه فعالیت درست اقتصادی را عبادت می داند می فرماید : به ثروتمندان و پول داران مشروع وصیت می کنم که ثروث های عادلانه خود را به کار اندازند وبه فعالیت سازنده در مزارع و روستاها و کارخانه ها برخیزند که این خود عبادتی ارزشمنداست (2) در مجموع جمع بندی نظر امام خمینی (ره) در سیستم اقتصادی را در نظام اسلامی چنین می توان توصیف کرد : هدف استراتژیک یک نظام اسلامی حداکثر سازی توسعه در کنار حداکثر سازی عدالت در جامعه وجلوگیری از نادیده گرفتن یکی در مقابل دیگری است دست یابی به این توازن واین فرآیند عملکرد در نظام اقتصادی بدون اتکا به یک جهان بینی ونگاه عمیق انقلابی میسر نیست . این راز برتری نظام اسلامی متکی برنگرش توحیدی برسایرنظامهای عادی از جمله کاپیتالیسیم و سرمایه داری ونظام کمونیستی است.(3)
اما با یک سیر اجمالی در سخنان ورهنمود های مقام معظم رهبری در می یابیم که پرداختن به مسائل اقتصادی منحصر به امسال نبوده بلکه در طول دوران رهبری، معظم له به این موضوع پرداخته به خصوص در سالهای اخیر شیب آن تندتر شده است چنانکه ایشان سال 1387 را سال نوآوری وشوکوفایی در تمام زمینه ها اعلام می نمایند سال1388 را سال اصلاح الگوی مصرف وسال 1389 را سال همت مضاعف وکار مضاعف وبالاخره سال 1390را سال جهاد اقتصادی اعلام می نمایند ایشان در روز اول فروردین در جوار حرم رضوی فرمودند: اگرچه درکشورکارهای اساسی وضروری بایدانجام شود اما صاحبنظران معتقدندیکی از مسائل دارای فوریت واهمیت بیشتر در این برهه از زمان مسائل اقتصادی و حرکت جهاد گونه در این عرصه است(4) ایشان در این زمینه به دو دلیل اکتفا کردند که عبارتند از : 1_ از جمله اساسی ترین کارهای دشمنان ملت ما در مقابله با کشور ما مسائل اقتصادی است. 2_ اگر نظام اسلامی توانایی خود را در حل مشکلات اقتصادی به دنیا و همه ملت ها نشان دهد، این موضوع در پیشرفت کشور و عزت ملت ایران تأثیر بسیار زیادی خواهد داشت(5) و اما اینکه به چه دلیل معظم له نام این حرکت را جهاد می گذارند و بر آن تأکیدی می ورزند باید گفت: 1_ در این زمینه در طی سالیان گذشته کمتر کار شده است. 2_ ضرورت توجه ویژه همگان به این امر 3_ به لحاظ جبران گذشته باید از یک حرکت انقلابی استفاده شود.
4_ عنوان جهاد یک کلمه مقدس است لذا موجب می شود این حرکت از ابتدا توأم با معنویت باشد. 5_ حذف شائبه های مادی از این حرکت 6_ فراگیر نمودن آن برای تمامی افشار جامعه 7_ حرکت شتابان کشورهای گوناگون جهان در زمینه مسائل اقتصادی چنانکه معظم له در تفاوت جهاد اقتصادی با تلاش اقتصادی می فرمایند تفاوت جهاد اقتصادی با تلاش اقتصادی این است که جهاد اقتصادی با توجه به حضور دشمن در عرصه مقابله با پیشرفت کشور و ملت معنا پبیدا می کند(6) و در سخنانی دیگر بر عنصر نیت تأکید نموده می فرمایند: کاری که با نیت اعتلای اسلام و کلمه حق و افزایش عزت و پیشرفت ملت ایران انجام شود جهاد اقتصادی است. بنابراین از دیدگاه رهبری جهاد اقتصادی عبارت است از: حرکتی جهش گونه که با محوریت اسلام در جهت اعتلای کشور و خنثی نمودن توطئه های دشمن صورت گیرد. جهاد اقتصادی در آیینه آیات و روایات موضوع جهاد اقتصادی موضوعی است که سابقه دیرینه در روایات اسلامی دارد و علاوه بر آیاتی که در قرآن بر آن تاکید دارد روایاتی نیز داریم که کلمه جهاد را در کنار فعالیت های اقتصادی بیان نموده است چنانکه امام صادق (ع) می فرمایند : الکاد علی عیاله کالمجاهد فی سبیل الله(8) یعنی کسی که برای تامین خانواده خود تلاش اقتصادی می کند مانند مجاهد در راه خدا می باشد وحتی در روایات اسلامی دستور داده شده که مسلمانان زودتر از خانه خارج شوند وبه دنبال تلاش برای زندگی بروند 1- نیت الهی
یکی از ارکان هر جهادی از جمله جهاداقتصادی نیت الهی داشتن وبرای خاطر خدا وارد تلاش وکوشش جهادی گردیدن است که در این رابطه قرآن کریم در آیه 46 سوره سباء می فرماید قل انما اعظکم بواحده ان تقوموا لله مثنی و فرادی یعنی بگو شما را به یک موعظه منحصر به فرد دعوت می کنم و آن این است که انفرادی یا گروهی برای خاطر خدا فقط قیام کنید. 2_ راهنمایی و هدایت در هر گونه جهادی از دغدغه های مجاهدان این است که در ادامه راه دچار سر گردانی و گمراهی نشوند و پیوسته بدنبال تکیه گاه و مراجعی هستند که از اتخاذ تصمیم ها و ادامه راه مطمئن باشند در این رابطه خداوند در آیه 69 سوره عنکبوت با اطمنیان به این موضوع اشاره نموده و می فرماید: الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا ، یعنی کسانی که در راه ما مجاهدت نمایند آنها را به سوی راه های خودمان هدایت می کنیم. 3_ امید یاری و پیروزی ورود به هر عرصه ای به خصوص صحنه های جهاد گونه انسان را پیوسته مترصد هر گونه یاری رسانی از طرف دوستان و هم پیمانان می نماید و دغدغه پیروزی و غلبه بر دشمن یا رقیب، ذهن تلاش گران را اشغال می نماید در این رابطه خداوند عزیز و متعال به طور صریح یاری رساندن به مومنان را وظیفه قطعی خود بیان می نماید و می فرماید وَکانَ حَقاً عَلَینا نصر المومنین(9) 4_ مبارزه با طبقاتی شدن جامعه
در بررسی های همه جانبه از اصول و فروع اقتصادی به این نکته بر می خوریم که اقتصاد اسلامی از طبقاتی شدن جامعه به شدت گریزان است و پیوسته در صدد حاکمیت عدالت در همه اقشار جامعه و تعادل اقتصادی در سطح اجتماع می باشد چنانکه خداوند در میان آیات پنجم تا نهم سوره حشر که به بعضی از مسائل اقتصادی پرداخته، به این موضوع توجه خاص نموده و گویا می خواهد بگوید فلسفه اقتصاد اسلامی این است : لکیلا یکون دوله بین الاغنیاء (10) یعنی اینها همه به خاطر آن است که ثروت فقط در دست اغنیاء نباشد. پس بنابراین باید فلسفه جهاد اقتصادی نفی جامعه طبقاتی باشد و حاصل آن توسعه عدالت اجتماعی و تحقق تعادل اقتصادی که در نهایت به رشد و توسعه عمومی و همه جانبه بیانجامد. 5_ جامعیت جهاد در هر موضوعی که باشد امری است جامع و همه جانبه، بدین معنی که چه در طراحی و برنامه ریزی و چه در عمل و اجرا باید به جمیع جهات آن توجه شود و از سطحی نگری و یک سویه کار کردن و مانند آنها پرهیز نمود چنانکه خداوند در قرآ« کریم می فرماید «وقتی به جهاد در کاری می پردازید آنچنان عمل کنید که حق جهاداد ا شود» (11) و در حدیثی پیامبر اکرم (ص) می فرماید: همانا برترین عمل شخص با ایمان جهاد در راه خداست(12) پس بنابراین جهاد اقتصادی نیز احتیاج به برنامه ریزی جامع و همه جانبه دارد که در آن به همه موارد و اصول و ضوابط و اهداف و باید ها و نباید ها توجه شود. 6_ عزت و بزرگی
از ویژگی های جهاد و تلاش در اسلام اینست که عزت آفرین است و موجب بزرگی افراد و ملت اسلام می گردد و این بدان خاطر است که عزت و اقتدار در جوهره وجودی جهاد نهفته است چنانکه حضرت علی (ع) می فرماید: من شرفت همه عظمت قیمه(12) یعنی هر کس همت خود را والا گرداند قیمتش عظیم می شود. از ویژگی های جهاد اقتصادی اسلام این است که افراد باید از همت والا برخوردار گردند و هر گونه عمل و تولید خود را در راستای آقایی خود و عظمت ملت ایران بدانند چنانکه حضرت علی(ع) در نهج البلاغه می فرماید: اولین جهاد (که اگر بدان دست زنید به رنج افتید و بسا که مغلوب گردید)جهاد با دست است (13) بنابراین همانگونه که مشاهده می نمایید حضرت علی (ع) جهاد عملی و اقتصادی را اولین جهاد و بسیار سخت دانسته اند و پیروزی در آن را همراه دشواری می دانند و همین امر رمز عزت و بزرگی عاملان جهاد اقتصادی می باشد. 7_ جهاد اقتصادی توأم با رنج و سختی، اصولاً جهاد از هر نوع آن از طبیعت سختی ها برخوردار است و لازمه موفقیت در آن تحمل مشکلات و صبر بر گرفتاری و نارسایی های اجباری است که به واسطه وقوع جهاد حاصل می شود و از طرفی رمز پیروزی در هر نوع جهاد نیز فائق آمدن بر آنهاست. در این رابطه حضرت علی(ع) در نامه 31 نهج البلاغه در توصیه به فرزندش می فرماید : در رابطه با آنچه برایت مکروه است و احساس سختی می کنی نفس خود را به پایداری در برابر آن عادت بده و بهترین اخلاق توانایی استقامت در راه حق است.
البته باید توجه داشت بسیاری از مواقع در راه جهاد افراد سطحی نگر یا عجول یا ستون دوم دشمن شروع به جنگ روانی و ملامت جهاد گران می نمایند و سعی در سیاه نمایی دارند که در این زمینه قرآن کریم می فرماید: جهاد گران در راه خدا کسانی هستند که از سرزنش هیچ سرزنش کننده ای نمی هراسند(16) بنابراین در این جهاد عمومی اقتصادی برای رسیدن به قله های استقلال و عزت و دست یابی به توان مندی های صنعتی و کشاورزی باید از گردنه های سخت و گذرگاه های صعب العبور گذشت. فصل دوم اهمیت مسائل اقتصادی کار و تلاش و کوشش، همچنین تولید و خرید و فروش از قدیم الایام در زندگی انسان مهم بوده است اما این مهم به تدریج مهمتر گردیده به طوریکه در یکی و دو قرن اخیر از ارکان اصلی زندگی محسوب شده است و در بعضی از کشور ها از اهمیت ویژه ای بر خوردار شد تااینکه در نظام کمونیستی به عنوان زیر بنا و در کشورهای سرمایه داری جزء لاینفک جامعه و از ارکان اصولی خانواده ها به حساب آمد.
گر چه این افکار موجب فرو پاشی نظام های سوسیالیستی گردید و در کشورهای کاپیتالیستی شاهد افول نظام سرمایه داری غرب هستیم اما در هرصورت اهمیت مسائل اقتصادی را در اداره امور خانواده و پیشرفت و توسعه همه جانبه نمی توان انکار نمود زیرا به وضوح می توان تأثیر یک اقتصاد پویا و سیستم مالی خوب را در پیشرفت علمی، فنی و رشد خانواده و جامعه احساس نمود، حتی در امور فرهنگی و اجتماعی اقتصاد نقش بایسته و غیر قابل انکار دارد و بر عکس آن یعنی ضعف مالی و بی نظمی اقتصادی موجب عقب ماندگی بسیاری از خانواده ها و در هم ریختن ارکان اجتماع و حتی در مواردی موجب هرج و مرج و ناامنی و بروز مشکلات فراوان دیگر می گردد. خوشبختانه در نگاه اسلامی به مسائل مربوط به حوزه اقتصاد نه تنها نگاهی منفی وجود ندارد بلکه از تأکیدهای فراوان و بر خوردهای اصولی و بنیان های اساسی بر خوردار است که به پاره ای از آنها اشاره می شود: 1_ امام باقر(ع) در حدیثی نشانه های کمال انسان را در سه چیز می داند که یکی از آنها "تقدیر المعیشه"می باشد یعنی توانایی تنظیم در آمد و هزینه یا به عبارتی بازار کسب و کار را درست و درحد مترقی برنامه ریزی کردن می باشد.(17) و نیز در حدیثی پیامبر اکرم(ص) دوام جامعه اسلامی و بقاَء اسلام را در این میداند که امور مالی و اقتصادی در دست کسانی باشد که از دو ویژگی زیر برخوردار باشند(18) الف: با حقوق مربوط به مسائل مالی و اقتصادی آشنا باشند.
ب: امور مالی و اقتصادی را در جهت آنچه که موجب رشد و توسعه جامعه می شود معرفی کنند (برنامه ریزی نمایند) قرآن کریم در آیه 20 سوره مزمل دسته دوم از جهاد گران را کسانی می داند که برای انجام کارهای اقتصادی ترک دیار نموده و به سایر شهر ها می روند تا کسب در آمد نمایند(19) و در تفسیر آیه فوق از قول پیامبر اکرم(ص) نقل شده است : هر کسی متاعی را به یکی از شهرهای مسلمانان ببرد و زحمات خود را در این راه برای خدا محسوب دارد، سپس آن را را به قیمت عادلانه آن روز بفروشد، چنین کسی در پیشگاه خداوند به منزله شهیدان است(20) همچنین مصداق آیه شریفه لیس للانسان الا ما سعی؛ قطعاً تلاش های اقتصادی و کار و کسب می باشد همانگونه که در آیه 55 سوره هود خداوند می فرماید : و لا تبخسواالناس اشیاء هم یعنی در رابطه با اشیاء متعلق به مردم ظالمانه عمل نکنید. ویا وقتی در بلندترین آیه قرآن در سوره بقره هیجده موضوع پیرامون تنظیم اسناد مالی بیان می گردد(21) حاکی از اهمیت ویژه ای است که قرآن به مسائل مالی و امور اقتصادی می دهد علاوه بر صد ها نمونه از موارد فوق که در روایات آمده و جنبه ثبوتی دارد مواردی نیز هست که جنبه سلبی آنها موجب تقویت امور اقتصادی می گردد که در شماره بعد به آنها اشاره می شود. 2_ روایاتی که افراد را در اینکه نقشی در اقتصاد نداشته باشند و مخارج خود را از طریق تحمیل بر مردم و مزاحمت افراد بدست می آورند نهی نموده چنانکه حضرت امام صادق(ع) می فرماید: ولا تکونوا کلاً علی الناس (22)
یعنی در امور زندگی تحمیل بر شانه مردم نباشید. و همچنین در روایتی آمده است: یکی از یاران امام صادق (ع) به نام "عمر بن مسلم" مدتی خدمت آن حضرت نرسید، امام احوال او را جویا شد، عرض کردند او کار و تجارت را ترک گفته رو به عبادت آورده حضرت فرمود: وای بر او آیا نمی داند کسی که تلاش و طلب روزی را ترک کند دعایش مستجاب نمی شود؟ (22) البته مواردی از قبیل اهمیت پرداخت بدهی ها، خودداری از تجاوز و غصب، حرام خواری، تقلب و کم فروشی و مانند اینها (24) از جمله امور سلبی می باشد که موجب تقویت اقتصادی اسلامی و ایجاد تعامل در توسعه اقتصادی و شتاب در جهاد اقتصادی خواهد بود. 3_ اقتصاد در دنیای امروز یک موضوع مادی محسوب می گردد و حتی در بین مردم ما نیز به غلط دنیای امور اقتصادی و رفاهی را نوعی مادی گرایی تلقی نموده و گامی به مذمت افراد کوشا می پردازند و تلاش افراد ساعی در راه کسب و کار را تقبیح می کنند در حالیکه این طرز تلقی به مکاتب غربی و نظام های سوسیالیستی مربوط می شود زیرا مبنای امور اقتصادی در غرب لیبرالیسم مادی گرا می باشد که ریشه در تفکرات لائیک دارد و در نظام های کمونیستی که اقتصاد زیر بنا تلقی می گردد و ریشه در ماتریالیسم دیالئیک دارد که کاملاً حالت مادی گرایی دارد.
در حالیکه اقتصاد در اسلام با همه اهمیتی که دارد هرگز به عنوان زیربنای تفکرات انسان محسوب نمی گردد بلکه مجموعه سیستم اقتصادی اسلام از زیر بنای معنوی و اصول غیر مادی برخوردار است و نکته ای که باید مورد توجه واقع گردد این است که با عنایت به اینکه اصول اقتصادی اسلام اساساً غیر مادی بوده و در راستای اهداف معنوی اسلام است، بنا بر این در مبنا از اقتصادهای سرمایه داری و سوسیالیستی کاملاً جداست. به عبارت روشن تر:
مارکسیسم با شعارهای سوسیالیستی و عدالت خواهانه، تأکید بر جایگاه زحمتکشان و کارگران و تشکیل حکومت کارگری شروع به فعالیت کرد. آنان در حالی که قدرت بزرگی را تشکیل داده و نفوذ خود را در بخش های عمده ای از جهان گسترده بودند به دلیل فقدان زیر ساخت های فکری صحیح و هماهنگ با فطرت انسانی، خداستیزی و دین زدایی از جامعه در کمتر از یک سده دچار فروپاشی شدند و نظام کمونیستی تقریباً به تاریخ پیوست. اما نظام کاپیتالیستی یا سرمایه داری با تکیه بر لیبرالیسم، نیز مدعی توسعه و تأمین عدالت برای مردم گردید، این نظام گر چه در دورانی پدید آمد که تکنولوژی به مدد آن شتافت و در توسعه کشورهای تحت کنترل و نفوذ خود توفیقاتی داشت اما در تأمین عدالت همه جانبه با چالش و بحران مواجه گردید، چرا که ذات این نظام، سرمایه سالاری است. سود پرستی و منفعت طلبی روح این نظام است و کاپیتالیسم گر چه نقاطی از جهان را آباد کرد اما بخش هایی از آن را به خاک ذلت نشاند و با تعمیم استعمار و استثمار ضربه های مهلکی بر بشریت وارد کرده است. مکانیزم نظام سرمایه داری به گونه ای است که سرمایه های پراکنده جهان را به سوی کانون سرمایه داری جذب و دیگران را از حیات طبیعی اقتصادی محروم می کند، نظام سرمایه داری به این امید که رضایت مندی کافی در کشور های خود فراهم آورد بسیاری از کشورها را فقیر نموده است.
اما این نظام عملاً در آمریکا و کشورهای اروپایی توفیق چندانی نداشته است و هم آکنون افول اقتصادی بلوک غرب آغاز شده و بحران نظام سرمایه داری را آشکار تر کرده است و این همان چیزی است که امام خمینی (ره) بر آن تأکید داشتند ، ایشان فروپاشی بلوک کمونیسم را زودتر از هر کسی پیش بیینی کردند و افول آمریکا را نیز در آینده ای نه چندان دور مورد تأکید قرار دادند. و این در حالیست که نظام اسلامی به اقتصاد نگاهی ویژه دارد که در دیدگاه امام خمینی نیز دیده می شود. نظام اسلامی گر چه برای سرمایه داری و سرمایه داران اصالت قابل است اما مرز آن را تأمین عدالت در جامعه می داند، در نظام اسلامی اخلاق و عدالت در روند اقتصاد نقش های کلیدی دارند و فضای اقتصاد در آن "انسان مدارانه" است . اسلام اشخاص را که در فرایند تولید ثروت به موفقیت دست یابند تشویق و توصیه می کند تا با رسیدگی به قشر آسیب پذیر و فقرا، هم خود به مقامات عالیه انسانی عروج کنند و هم تبعیض و نابرابری در جامعه به صورت خود جوش کاسته شود، به این ترتیب فضای مهربانی، انصاف و کمک همراه با احترام در جامعه اوج می گیرد، همان چیزی که در مکتب کمونیسم یا کاپیتالیسم معنا و مفهومی ندارد.
در مکاتب مادی انسان گرگ انسان است اما در مکتب اسلام تلاش و کار، تولید ثروت و تشویق به انفاق همراه با توصیه های دیگر اخلاقی و انسانی، عبادت محسوب می شود و کلید دست یابی به رضایت خداوند و رسیدن به سجایای اخلاقی است بنابراین ویژگی و برتری اقتصاد اسلامی نسبت به اقتصاد سایر مکاتب، تفاوت در روش ها و ارزش های آن است.(25) لذا اساس اقتصاد اسلامی بر معنویت و تقوا نهاده شده که مراتب آن را در تمام مراحل کسب و کار، تولید و توسعه بازار و معاملات به وضوح می بینیم و از بین همه اینها به یک مقوله که از اهمیت بیشتری در زندگی مسلمانان برخوردار است می پردازیم و آن موضوع کسب در آمد حلال می باشد. البته تأثیر این موضوع در بخش های مختلف اقتصادی بر کسی پوشیده نیست: در حدیثی از پیامبر اکرم (ص) آمده است. العباده عشره اجزاء تسعه اجزاء طلب الحلال(26) یعنی عبادت ده جزء است که نه جزء آن در چگونگی کسب حلال است. و در جای دیگر آن حضرت می فرماید. طلب الحلال فریضه علی کل مسلم و مسلمه یعنی بدنبال در آمد حلال بودن بر همه زن و مرد(مسلمان) واجب است. وهمچنین آن حضرت می فرماید: هر کسی دوست دارد دعایش اجابت گردد باید غذایش را پاک گرداند و راه در آمدش را پاکیزه نماید(28) حضرت علی (ع) می فرماید: در همه حال به درآمد حلال و خوش رفتاری با خانواده و یاد خدا بیاندیشید(29) همچنین روایاتی درباره زحمت کشیدن برای کسب حلال وارد شده که از جمله آنها: پیامبر اکرم (ص) می فرماید:
ان ا... یحب ان یری عبده تعباً فی طلب الحلال یعنی : همانا خداوند دوست دارد بنده اش را برای کسب حلال در حال زحمت ببیند. و نیز آن حضرت می فرماید: هر کسی از حاصل دست رنج خود ارتزاق نماید در قیامت از صراط مثل برق جهنده می گذرد(31) نکته مهمتر این است که مطالعه در سیره پیامبر و پیشوایان نشان می دهد که خود به معنی کامل کلمه اهل کار و تلاش تولید و بخصوص کشاورزی بوده اند بطوریکه پیوسته بیشتر از نیاز زندگی ساده زیست خود کار می کردند و پیوسته مازاد نیاز خود را بین نیازمندان توزیع نموده یا وقف بر فقرا می نمودند. در پایان این بخش تذکر این نکته لازم است که هم اکنون که نظام اقتصادی سوسیالیستی بطور قطع شکست خورده و شاهد فرو پاشی غرب نیز می باشیم ارائه الگویی درست از نظام اقتصاد اسلامی می تواند جایگزین مناسبی برای این نظام ها و ارمغان ارزشمندی برای بشریت باشد، امید است اساتید حوزه، دانشگاه و نیز مجریان امور اقتصادی کشور با هم بتوانند یک الگوی جامع از اقتصاد اسلامی ارائه نمایند. فصل سوم اهداف جهاد اقتصاد ی در هر کاری تعیین هدف مهم است به ویژه در حرکت های اجتماعی و اقتصادی که موجب سرعت بیشتر و جلوگیری از خسارت های اجتماعی می گردد و لذا در جهاد اقتصادی که مسئله مهم کشور ما می باشد باید هدف های این امر مقدس به سرعت تعیین و مد نظر مردم و مسئولان و فعالان اقتصادی قرار گیرد تا شاهد بهره برداری های مهم ا ز این جهاد مقدس باشیم. 1_ رفع نیازهای اساسی مردم
با توجه به اینکه در اسلام و نیز قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بر مبارزه با فقر و انواع محرومیت های اجتماعی تأکید شده و بر تأمین معیشت مردم و رفاه و امنیت و تغذیه و بهداشت و تحصیل و مسکن و کار تصریح گردیده است لذا دست یابی به جامعه ای تهی از فقیر و بی سواد و دارای شهروندانی سالم و چابک و کار آمد و تأثیر گذار باید از اهداف جهاد اقتصادی باشند. چنانکه امام خمینی (ره) می فرماید: همه آرمان ها و آرزوی ملت و دولت و مسولین کشور ماست که روزی فقر و تهیدستی در جامعه ما رخت بر بندد و مردم عزیز و صبور و غیرتمند کشور از رفاه زندگی مادی و معنوی برخوردار باشند(32) 2_ استقلال و خود کفایی کشور دست یابی به عزت و شرافت اسلامی بدون خود کفایی و استتقلال کامل امکان پذیر نیست و استقلال جامع و کامل نیز بدون استقلال اقتصادی حاصل نمی شود و آن وقتی است که کشور در تولید کالاهای استراتژیک خود کفا شده و هنگام بروز بلایا و حوادث طبیعی از قبیل زلزله و سیل و غیر طبیعی مانند جنگ و نیز در مقابله با تحریم ها بتواند روی پا ی خود ایستاده و تسلیم خواست های دشمن نشود و به نفی سلطه بیانجامد، که در این زمینه امام خمینی (ره) می فرماید: امکان ندارد که استقلال به دست بیاید قبل از اینکه در همه جناح ها خود کفا باشیم، امکان ندارد استقلال بدست آید قبل از اینکه استقلال اقتصادی داشته باشیم ما باید زحمت بکشیم تا در همه جناح ها خود کفا باشیم(33)
در اینجا باید توجه داشت که هدف از استقلال اقتصادی صرفاً برنامه ریزی در راستای مسائل مالی و کسب و کار نمی باشد بلکه پرداختن به موضوعاتی که در صنعت مطرح است و به خصوص امر مهم کشاورزی و هم چنین فناوری های روز نیز باید مورد توجه واقع گردد. 3_ خنثی نمودن نقشه های دشمنان: از آنجا که بحث دشمن شناسی و پی بردن به توطئه های دشمنان مورد تأکید شدید قران کریم و روایات می باشد بطوریکه در سوره سبأ آیه 24 به شبانه روزی بودن توطئه های کفار اشاره می نماید. و نیز از آن رو که جهت گیری های مهم دشمنان ما در زمینه های اقتصادی نیز می باشد پس لازم است جهاد اقتصادی نیز در راستای خنثی نمودن برنامه های دشمنان انقلاب باشد، در این زمینه مقام معظم رهبری در پیام نوروزی امسال فرمودند. از جمله اساسی ترین کارهای دشمنان ملت ما و کشور ما در مقابله با کشور ما، مسائل اقتصادی است، البته در عرصه فرهنگی هم فعالند، در عرصه سیاسی هم فعالند، در عرصه انحصارات علمی هم فعالند اما در عرصه اقتصادی فعالیت بسیار زیادی دارند. چنانچه از وضعیت حضور استعمار در کشورهای جهان سوم بررسی تحلیلی نماییم و حضور استعمار نو در سال های اخیر را درست بررسی کنیم می بینیم که از طریق مسائل اقتصادی بیشترین ضربه ها را به کشور ها و نهضت ها زده اند بطوریکه حربه اقتصادی از حربه نظامی مهم تر شده است. و در کشور ما نیز موضوع محدودیت های اقتصادی که از اول انقلاب تا کنون بر ماتحمیل نموده اند بهترین شاهد مثال خواهد بود،
در این رابطه حضرت امام خمینی (ره) می فرماید: از حصر اقتصادی هم ابداً نترسید، اگر ما را محصره اقتصادی بکنند ما فعالتر می شویم به نفع ماست(34) بنابراین ضروری است گروهی از کارشناسان به طور دائم به بررسی شگردهای دشمن در زمینه مسائل اقتصادی از جمله بحث رقابت در رابطه با مسائل اقتصادی بپردازند و نتایج آن را در اختیار برنامه ریزان جهاد اقتصادی قرار دهند. فصل چهارم: اصول عملی جهاد اقتصادی با توجه به اینکه عرصه جهاد یک میدان وسیع عمل و فعالیت های گوناگون می باشد بنابراین باید هر گونه تصمیم گیری و انجام هر فعالیتی بر مبانی درست و اصول صحیحی اجر ا گردد که در این رابطه موارد زیر را می توان بر شمرد 1_ تصمیم و اجرا بر اساس دانش و تعقل:
با توجه به اینکه تولید و تصمیم گیری حجم عمده ای از فعالیت های اقتصادی را به خود اختصاص می دهد لذا برای اینکه اقتصاد از حالت پویایی برخوردار باشد و حالت رکورد به خود نگیرد باید روند تولید و نیز تصمیم گیری های که به طور دائم پیش می آیدا از مبانی علمی برخوردار بوده و خردمندانه باشد به خصوص بحث رقابت در عرصه تولید و جذب مشتری در بازار معاملات حتماً نیاز به برنامه ریزی داشته و تدبیر امور را می طلبد با توجه به اینکه امروزه مصرف کنندگان به دنبال کالاهای مرغوب، با دوام وکیفیت بیشتر و در عین حال با قیمت مناسب هسند و از طرفی تنوع تولیدات نیز فراوان گردیده. لذا بازار رقابت در جذب مشتری شدید شده و در این عرصه کسانی که با تدبیر و تعقل بر اساس مبانی علمی و فناوری های پیشرفته تصمیم گیری نمایند و به خواست های مشتریان توجه نمایند قدرت جلب مشتری و قبضه بازار را خواهند داشت لذا از بکارگیری دانش و تکنولوژی و تدبیر و تعقل بطور پیوسته در امور تولید و تصمیم گیری بطور جامع نباید غفلت نمود. خوشبختانه در منابع فرهنگی ما به این نکات توجه ویژه شده که به چند نمونه آن اشاره می نماییم: حضرت علی (ع) می فرنماید: لطالب العلم عز الدنیا و فوز الاخره(35) یعنی کسی که در کار هایش از دانش بهره می جوید از عزت دنیا و سعادت آخر ت بهره مند خواهد شد. پیامبر اکرم(ص) می فرماید: از نشانه های دانایی مرد این است که پیوسته به اصلاح امور اقتصادی خود بپردازد و این نشانه دنیا طلبی نمی باشد(36)
حضرت علی (ع) می فرماید: لا فقر مع حسن التدبیر(37) یعنی با برنامه ریزی نیکو فقر پیش نمی آید. و نیز آن حضرت می فرماید(38) _ مال کم با تدبیر ماندگاری بیشتری دارد تا مال زیاد اما همراه با تبذیر _ برنامه ریزی نیمی از درآمد است. _ برنامه ریزی خوب و دوری از تبذیر نشانه خط مشی نیکوست. _ تدبیر نیکو موجب رشد مال می گردد. علاوه بر اینگونه روایات که تأکید بر استفاده از دانش در امور زندگی و دقت و برنامه ریزی در امور اقتصادی می نماید روایاتی نیز در نهی از بی برنامه گی و غیر علمی کارکردن وارد شده که به نمونه هایی از آنها اشاره می نماییم. از پیامبر اکرم (ص) و امام صادق و امام جواد نقل شده است: من عمل علی غیر علم کان ما یفسد الکثر مما یصلح(39) یعنی : کسی که در کارهایش بر اساس علم و دانش عمل نکند کارهای خرابش بیشتر از کارهای درستش خواهد بود. حضرت علی (ع) می فرماید: _ نادانی موجب تباهی در هر کاری می باشد. _ توانایی برای جاهل میسر نیست. _ رأی شخص نادان در هر حالی زیان کار یست. و در حدیثی پیامبر اکرم(ص) ما اخاف علی امتی الفقر و لکن اخاف علیهم سوء التدبیر(40) من نگران فقیر شدن امتم نیستم اما از اینکه دچار سوء تدبیر (برنامه ریزی های غلط) شوند نگران هستم. همچنین از حضرت علی (ع) احادیث فراوانی درباره بی برنامه گی یا برنامه ریزی های غلط در کتب معتبر حدیث بیان شده که به چند نمونه آنها می پردازیم(41) _ برنامه ریزی بد کلید فقر است
_ با برنامه ریزی بد و غلط توانمندی حاصل نمی شود. _ آفت در آمد اقتصادی سوء تدبیر است. _ بی برنامه گی در معیشت موجب فقر است. _ علت افول، برنامه ریزی غلط است. این قسمت از بحث را با سخن مقام معظم رهبری که: "بر حمایت و سرمایه گذاری در ظرفیت اقتصادی شرکت های دانش بنیان تأکید دارند" به پایان می بریم(42) 2_ تولید و کیفیت مطلوب آن یکی از ارکان اقتصاد در دنیای امروز تولید و مسائل مربوط به آن می باشد، تولید علاوه بر رفع نیازهای روزانه مردم در صورت خوب تولید شدن موجب جلب بازار های دنیا، ورود ارز به کشور و در نتیجه عمران و آبادانی گردیده و به عزت و سربلندی کشور نیز کمک می کند. در فرهنگ اسلامی ما نیز توصیه های فراوانی به تولید در همه زمینه ها به خصوص در رابطه با فراورده های کشاورزی و دامپروری و نیز صنعت و ساخت و ساز صورت گرفته است به ویژه که به تولید با کیفیت و تولید مفید و ارزشمند توصیه شده است که به چند نمونه از آنها می پردازیم؛ این احادیث را می توان به سه دسته تقسیم نمود: دسته اول: احادیثی که سفارش می کند پیوسته برای مردم سودمند باشید که سودمندی در تولید اشیاء و صنایع قطعاً یکی از مصادیق آن است، از جمله رسول گرامی می فرماید: الا و ان احب المومنین الی ا... من اعان المومن الفقیر من الفقر فی الدنیا و معاشه(43) رسول خدا می فرماید: محبوب ترین مومنین نزد خدا کسی است که مومن فقیری را یاری رساند تا از بیچارگی در دنیا و امور معیشتی رهایی یابد.
و نیز از آن حضرت سوال شد محبوبترین مردم در نگاه شما چه کسی است ؟ فرمود: انفعهم للناس (44) یعنی کسی که سودش از شما بیشتر به مردم برسد. دسته دوم ، روایاتی که توصیه به تولید نیکو و با کیفیت شده است. پیامبر اکرم (ص) می فرماید: بهتر ین در آمد در آمدی است که شخص با دست خود عمل کند به شرطی که تولیدش صحیح باشد(45) و نیز در حدیث دیگر می فرماید: همانا خداوند تعالی دوست دارد هنگانمی که عمل یکی از شما به ثمر می نشیند آن عمل دقیق و اساسی باشد.(46) امام صادق در حدیثی می فرماید: (47) در جریان دفن معاذبن جبل پیامبر اکرم (ص) به دقت به مهندسی قبر او پرداخت و همه جوانب آن را با دقت معماری نمود بطوریکه مورد تعجب واقع گردید و موجب سوال از ایشان شد، آنگاه پیامبر (ص) فرمود: می دانم که این قبر به زودی تحت عوامل طبیعی از بین می رود ، اما خداوند دوست دارد هنگامی که بنده اش کاری را انجام می دهد آن کار را محکم نماید. همچنین حضرت علی (ع) می فرماید: عاقل کسی است که مصنوعات او بهترین است و سعی خود را در راستای تولیدش قرار می دهد. دسته سوم: احادیثی که از تولید نا مرغوب و باری به هر جهت بودن نهی نموده اند چنانکه حضرت علی (ع) می فرماید: (49) هر کس در پرداختن عملی از آن کسر بگذارد خداوند ایشان را به گرفتاری مبتلا می نماید.
همچنین درباره کم گذاشتن از تولید یا کم فروشی و کلاهبرداری و حیله کردن یا دروغ گفتن در معامله و غش در آن روایات فراوانی وجود دارد که از ذکر آنها خودداری می نماییم. در هر صورت با توجه به این همه روایات گوناگون و جامع پیرامون امر تولید به جاست که در سال جهاد اقتصادی به طور جدی پیرامون تولید، برنامه ریزی شود تا سطح تولید و کیفیت آن به درجه قابل قبولی برسد که نه تنها مردم خودمان با رغبت به مصرف کالاهای داخلی بپردازند بلکه زمینه های صادرات کالا نیز فراهم آید. 3_ پیشرفت و آبادانی از ملاک های عملی جهاد اقتصادی رشد همه جانبه و پیشرفت کشور است به طوری که در همه جای مملکت آثار آبادانی را ببیینم و فقر و محرومیت در هیچ کجای کشور مشاهده نگردد و تمام مردم از حداقل رفاه اولیه برخوردار گردیده و امکان دسترسی به نیازهای ضروری از قبیل بهداشت، تحصیل، شغل و راه یابی معنوی برای همگان میسور باشد. باید توجه داشت که پیشرفت و آبادانی محور جهاد اقتصادی می باشد زیرا این امر زمینه ساز سایر پیشرفت ها و موجب تسهیل دیگر امور اساسی از قبیل امنیت اجتماعی و رشد علمی و بالا رفتن فرهنگ عمومی و تأمین اجتماعی می گردد. همانگونه که در فرهنگ غنی اسلام به آبادانی بلاد اهمیت داده شده بنابراین در برنامه ریزی جهاد اقتصادی نیز باید بطور مبسوط به این مقوله پرداخته شود.
این موضوع به طور پراکنده در روایات اسلامی آمده و مواردی از قبیل اهمیت دادن به مزارع و درختکاری و آبیاری و شادابی اجتماعی و امنیت راه ها و اصلاح راه ها و تسهیل نمودن دست یابی به تحصیل علم و بهداشت و پل سازی و دهها مورد دیگر شایان توجه می باشد . اینک به چند نمونه از آنها بسنده می نماییم حضرت علی (ع) در عهدنامه مستند و تاریخی مالک اشتر به عنوان فرماندار مصر در دو جای آن نامه مهم توصیه به عمران و آبادی بلاد تحت نظر ایشان می نماید.(50) یکی از مواردی که در روایات تصریح شد درختکاری و آبیاری و سر سیبزی محل زندگی افراد شهر می باشد چنانکه در حدیثی پیامبر اکرم(_ص) می فرماید: هر گاه یکی از شما را مرگ فرا گرفت و در دستش نهالی برای کاشتن بود، چنانچه توانست قبل از اینکه برخیزد به کاشتن آن بپردازد. (51) و نیز آن حضرت در حدیث دیگری می فرماید: فضیله السلطان عماره البلدان(52) یعنی ارز ش حاکم کشور به این است که به ابادانی شهر ها بپردازد. و حدیث دیگر می فرماید:( 53) بدترین شهر ها، شهری است که فاقد امنمیت و آبادانی باشد. . نیز آن حضرت در بیانی مبسوط پیرامون آیه 61سوره هود می فرماید: اما از نظر آبادگری خداوند ما را آگاه فرموده که مردم را به آباد سازی زمین امر کرده تا زمینه ساز معیشت آنان باشد.(54)
در پایان این مبحث نتیجه می گیریم که در جهاد اقتصادی پیشررفت و آبادانی کشور از محورهای مهم آن می باشد و هر گونه برنامه ریزی در این زمینه باید با محوریت مبنانی آبادانی کشور صورت گیرد. فصل پنجم ملازمات جهاد اقتصادی منظور از ملازمات جهاد اقتصادی آن دسته از مسائل و موضوعاتی می باشد که به طور مستقیم به امور اقتصادی مربوط نمی شود بلکه در درجه دوم از اهمیت قرار می گیرد ، به عبارت دیگر رعایت نمودن آنها موجب تقویت اقتصاد و تحقق کامل جهاد اقتصادی می گردد؛ بنابراین لازمه یک جهاد کامل و جامع و پیروزی بر دشمن و غلبه بر رقبا مستلزم رعایت آنها و پرهیز از اهمال کاری در این امور است که عبارتند از: 1_ آشنایی با مبانی تولید و کسب و کار از آنجایی که امروزه در تمامی مسائل مربوط به امور اقتصادی پیشرفتت های قابل توجهی حاصل شده و اغلب آنها حالت پیچیده و سختی به خود گرفته لذا آگاهی از اصول علمی تولید و دانایی در زمینه های حقوق تجارت و کسب و کار و دانستن خواست های مردم و سلیقه های متقاضیان در بازار عرضه و تقاضا و از این قبیل کمک قابل توجهی به پیشرفت امور اقتصادی می نماید: چنانکه حضرت علی(ع) بار ها می فرمودند: الفقه ثم المتجر
یعنی اول آگاهی پیدا کنید سپس تجارت نماییدو نیز یک بار در منبر بطور مفصل شرایط لازم برای کسب و کار را بیان فرمود و در پایان نتیجه گیری کردند(با توجه به میل انسان ها به کسب مافع بیشتر) تجارت، پیشه فاجر است و فاجردر آتش است مگر تاجری که (ماده اولیه را) بر اساس حق در یافت کند و آنرا با رعایت حقوق مربوط فناوری نماید و تحویل دهد(55) فرمان ده گانه حضرت علی حضرت علی(ع) در دوران حکومتی خود به موضوعاتی که لازمه یک اقتصاد سالم اسلامی بود پیوسته تذکر می دادند در این رابطه امام باقر(ع) می فرماید: (56) هنگامی که امیر المومنین در کوفه حضور داشتند (دوران حکومتی) همه روزه صبح در بازارهای کوفه می رفتند و بازار به بازار می گشتند در حالیکه تازیانه ای بر دوش داشتند در وسط هر بازار می ایستاد و صدا می زد ای گروه تجار از خدا بترسید!! هنگامی که صدای علی(ع) را می شنیدند هر چه در دست داشتند بر زمین می گذاشتند و با تمام دل به سخنانش گوش می دادند. آنگاه، (خطاب به صنعتگران کسبه و تولید کنندگان) می فرمودند خیر را از خدا بخواهید. حلم را زینت خود قرار دهید. از سوگند بپرهیزید. از دروغ اجتناب کنید. از ظلم و ستم خودداری نمایید. حق مظلومان را ادا کنید. به ربا نزدیک نشوید. و زن و پیمانه را به طور کامل وفا کنید از اشیاء مردم کم نگذارید. در زمین فساد نکنید.
بنابراین آنچه گفته شد ضرورت آشنایی جهاد گران عرصه اقتصاد با مبانی و اصول تولید، کسب و کار و آگاهی از عملکرد رقبا و نیز توجه به خواسته های مردم و مصرف کنندگان و بازارتقاضا و حقوق متقابل از لازمه های جهاد اقتصادی میباشد که برنامه ریزان از طریق آموزش و دیگر رسانه ها باید در صدد تحقق آن باشند. 2- مصرف یکی دیگر از مقوله هایی که لازم است در جهاد اقتصادی به آن توجه شود مقوله مصرف است زیرا نوع فرهنگ مصرف بدنبال خود آثار و تبعاتی را به بار می آورد که یکی از آن نتایج، تأثیر در اقتصاد کشور است که بستگی به نحوه مصرف ممکن است اثر منفی یا اثر مثبت داشته باشد بنابراین پرداختن به این فرهنگ ضروری می باشد مصرف در فرهنگ اسلامی _ ایرانی در فرهنگ ما مصرف باید معقول و در حد متعارف و متعادل باشد و حد آن این است که میزان مصرف آنقدر باید باشد که رفع نیاز انسان را بنماید، چنانچه هر مقدار حتی به اندازه مقدار کم بیشتر از نیاز باشد اسراف محسوب می گردد و کاری زشت و عملی حرام می باشد و نیز چنانچه انسان کمتر از نیاز خود هزینه کند غیر قابل قبول است و خسیس محسوب می گردد. پیامبر اکرم(ص) در وصف شخص مومن می فرماید: قلیل المونه وکثیر المعونه(57) یعنی شخص مومن کسی است، که کار و یاری رسانی او فراوان است و در عین حال هزینه های او کم است.
به عبارت دیگر درامد زیاد داشتن خوب است لیکن هزینه کردن بیش از حد بد است و در فرهنگ اسلامی به مسئله قناعت فراوان پرداخته شده، زیرا قناعت برای کسی است که امکان خرج کردن و مصرف کردن دارد لیکن به حداقل و در حد رفع نیاز می پردازد و از خرج کردن های بیجا و بیهوده خود کاری می کند که همراه با نوعی زهد و تقوا می باشد و در این رابطه حضرت علی (ع) می فرماید: من عقل قنع: یعنی شخص عاقل اهل قناعت است. و در حدیث دیگر می فرماید: ثمره القناعه العز یعنی قناعت عزت آور است در فارسی صرفه جویی تقریباً معاول قناعت است و از افراد عادی بر نمی آید بلکه باید انسان به نحوی تربیت شده باشد که نوعی گرایش به تقوا و زهد در او بوجود آید تا بتواند به طرف قناعت سیر کند لذا توصیه عمومی برای همگان متعادل زندگی کردن می باشد به نحوی که اسراف نشود و چنانچه در جلوگیری از اسراف موفق گردید می تواند گام بعدی را که قناعت کردن است بردارد در غیر اینصورت به میانه روی بپردازد. در این رابطه پیامبر اکرم (ص) می فرماید: (58) هر کسی میانه روی پیشه کند خداوند او را بی نیاز گرداند.
در بررسی های به عمل آمده درباره میزان مصرف دارو، آب ، برق، انواع مواد غذایی از قبیل قند و شکر و نمک و پوشاک و غیره متأسفانه آمارها حاکی از این است که نه تنها با ملاک های ارزشی و فرهنگی خودمان بلکه با معیارهای جهانی فاصله بسیار دارد که حاکی از اسراف در همه زمینه ها می باشد که این البته نشئت گرفته از روحیه طاغوتی و اشرافی گری است که در قبل از انقلاب ترویج می گردید؛ بنابراین برای زدودن این خصیصه از جامعه باید تلاش بیشتری صورت گیرد که در این رابطه به لحاظ اهمیت موضوع به توضیح بیشتری پیرامون اسراف می پردازیم. اسراف در آیات قرآن 1_ خداوند مسرفین را دوست ندارد. لا تسرفوا ان الله لا یحب المسرفین و این آیه دوبار در قرآن کریم تکرار شده است انعام آیه 131، اعراف آیه 31 2_ اسراف کنندگان اهل جهنم هستند. ان المسرفین هم اصحاب النار(غافر آیه 3) 3_ اسراف از نشانه های تفرعن است ان فرعون لعال فی الارض و انه لمن المسرفین ( یونس 83) همانان فرعون بدنبال برتری جویی بود و همانا او از مسرفین بود. 4_خداوند اسراف کنندگان را نابود می کند: و اهلکنا المسرفین(انبیاء آیه 9) و ما اسراف کنندگان را هلاک می کنیم. 5_ خداوند دستور می د هد ازاسراف کنندگان تبعیت نکنید لا تطیعوا امر المسرفین (شعرا آیه 151) از فرمان مسرفین سر پیچی کنید. 6_ برادران شیاطین ان المبذرین کانوا اخوان الشیاطین (اسراء 26)
همانان اسراف کنندگان شدید از برادران شیاطین محسومب می گردند. تبذیر حالت شدید اسراف می باشد که علاوه بر زیاده روی به ریخت و پاش های اطراف مصرف بیانجامد. 7_ از هر نوع نعمتی که در اختیار انسان قرار گیرد در قیامت مورد سوال و بازخواست واقع می گردد: ثم لتسئلن یومئذ عن النعیم(تکاثر آیه 7) سپس در قیامت از صاحبان نعمت پیرامون نحوه مصرف آنها سوال می شود. مصرف و هزینه های زندگی در فرهنگ اسلامی : این موضوع که به طور مبسوط در احادیث ما مورد بحث واقع گردیده در دو قسمت به طور فشرده به آن اشاره می کنیم: قسمت اول: پیرامون جلوگیری از اسراف و ریخت و پاش می باشد. حضرت علی (ع) می فرماید: اسراف زمینه ساز فقر است: امام محمد باقر (ع) می فرماید: پدرم علی ابن الحسین(ع) هر گاه می دید در خانه اش نانی دور افکنده شده(هر چند به اندازه دهانگیر مورچه ای بود) به قدر همان از خوراک خانوادهاش کم می گذاشت امام صادق (ع) می فرماید: همانا اسراف کم برکتی می آورد. یاسر یکی از خدمتکاران امام رضا(ع) نقل می کند روزی یکی از خدمتکاران سیبی خورده آن را نیم خورده رها کرده و دور افکند، امام رضا(ع) به ایشان فرمودند: سبحان ا... اگر شما از آن بی نیازید، مردمی به آن نیازمندند ، آن را به کسی بخورانید که به آن نیازمند است. حضرت علی(ع) در دوران حکومتش به شدت با مظاهر اسراف و ریخت و پاش مبارزه می کرد(60)
زمانی که زیاد ابن ابیه که به توصیه ابن عباس فرماندار بصره شده بود خبر آوردند که اهل تجملات و ریخت و پاش است، در این موقع حضرت علی(ع) نامه ای به او می نویسد(61) و به صراحت به او می گوید: ای زیاد اسراف را رها کن: امروز به فکر فردا باش (برنامه ریزی ) میانه روی پیشه کن از اموال به اندازه ضرورت استفاده کن اضافه آن را برای روز نیاز قرار ده تذکر این نکته ضروری است که بر خلاف این همه تأکید در رابطه با جلوگیری از اسراف متأسفانه امروزه مردم ما در تمام زمینه ها به خصوص مواد غذایی و پوشاک بسیار از حد متعادل تجاوز می نمایند به ویزه در مراکز دولتی از قبیل ناهار خوری پادگان ها و نیز رستوران ها در مواقع عروسی و عزا بیش از سایر مکانها شاهد اسراف و تبذیر مواد غذایی و انرژی و غیره هستیم قسمت دوم: در فرهنگ غنی اسلامی توصیه ها یا پرهیزهایی در زمینه های گوناگون هزینه های زندگی و نحوه مصرف و حد و حدود آن مطرح گردیده، اینک از انبوه هزاران حدیث و روایات به گزیده ای کوتاه از بین آنها اکتفا می کنیم(62) گشاده دستی در هزینه های خانواده: امام رضا(ع) برآن کسی که از نعمت برخوردار است واجب است برخانواده توسعه دهد. در نظر گرفتن مقتضای زمان سفیان سوری می گوید به امام صادق (ع) گفتم: شما روایت می فرمایید که علی ابن ابیطالب (ع) جامه خشن می پوشید حال آنکه شما جامه لطیف می پوشی !
امام فرمود: وای بر تو علی ابن ابیطالب در روزگار تنگنا بسر می برد ، هر گاه روزگار گشایش رسد نیکان روزگار برای بهره برداری از آن گشایش شایسته ترند سبکبار ی در امور زندگی : امام صادق(ع) می فرماید: مومن نیک بار است و سبک بار، گذران زندگیش را خوب تدبیر می کند و از یک سوزاخ دریار گزیده نمی شود. خوش به حال انفاق کننده پیامبر اکرم (ص) می فرماید: خوش به حال آنکه انقفاق کند، مالی را که بدون گناه فراهم آورده و بر ناتوان و تهیدستان ترحم کند. امام حسین (ع) می فرماید: مال تو اگر به راستی مال تو باشد آن را انفاق می کنی پس آن را برای پس از خود مگذار که آن گاه اندوخته کسانی جز تو خواهد شد، در حالیکه در قیامت درباره آن از تو حساب می کشند و بدان که نه تو برای مال می مانی و نه مال برای تو، او را بخور . هزینه خانواده(زیاده روی یا سخت گیری) عبدالله ابن ابان می گوید از امام هفتم دربار ه میزان هزینه های خانواده سوال کردم؟ فرمود: باید به گونه ای میان دو روش نا پسند اسراف کاری و تنگ گیری باشد. ابراز نعمت ها پیامبر اکرم (ص) می فرماید: بخورید و بیاشامید و صدقه بدهید و بدون فخر فروشی و اسراف کاری جامه بپوشید که هر آینه خداوند دوست می دارد که نعمتش بر بنده اش نمایان باشد. معنای ضایع کردن
مردی از سعید بن جبیر درباره نهی پیامبر از ضایع نمودن مال سوال کرد؟ وی گفت: تباه کردن مال آن است که خداوند روزی حلال عطا فرماید و آن را در چیزی که خداوند حرام نموده خرج کنی، بخشش نابجا امام علی(ع) م فرماید: هر کسی بی جا و بی مورد بخشش کند در ادای حقوق کوتاهی کرده است. منزل مسکونی بیش از حد نیاز امام صادق (ع) می فرماید: هر کس بیش از حد نیاز مسکونی خود ساختمان بسازد روز قیامت اضافی آن را باید تحمل کند. استفاده نکردن از دارایی: پیامبر اکرم (ص) می فرماید: خداوند اکراه دارد که شما از مال استفاده نکنید و آن را تباه نمایید. همچنین آن حضرت فرمودند: از پوشیدن لباس هایی شبیه لباس راهبان بپرهیزید هر آینه هر کس رهبانیت پیشه کند (تر ک لذتهای دنیایی) از من نیست و هر کس خوردن گوشت را ترک گوید و آن را برخود حرام سازد از من نیست و هر کس لذت جنسی را بر خود ممنوع کند از ما نیست. تقلید از دشمنان ممنوع: امام باقر (ع) می فرماید: خداوند به یکی از پیامبر انش وحی فرمود به قومش بگوید که همچون دشمنان خدا لباس نپوشید، مثل آنان خوراک نخورید و به شکل ایشان در نیایید که در این حال همچون آنان دشمن خدا خواهند بود. بدترین مال: امام علی (ع) می فرماید: بدترین مال چیزی است که از آن در راه خدا انفاق نشود و زکاتش پرداخت نگردد. دعای سی ام صحیفه سجادیه که پیرامون نوع مصرف و زندگی متعادل است را زینت بخش این قسمت می نماییم
خدایا بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا رهایی بخش از قرضی که خفت آن آبرویم را ببرد و ذهنم را متشتت کند و فکرم برای آن پراکنده شود و کارم در علاج آن به طول انجامد و ای پروردگار من به تو پناه می برم از غصه قرض و اندیشه اش و از کار وام و بی خوابیش پس بر محمد و آلش رحمت فرست و مرا از آن پناه ده و زنهار می طلبم از تو ای پروردگارم از ذلت قرض در زندگی و از و بال آن پس از مرگ پس بر محمد و آلش رحمت فرست و مرا به توانگری سرشار یا زندگی کفاف تا پایان کار از آن رهایی بخش خدایا بر محمد و آلش رحمت فرست و مرا از اسراف و زیاده روی بازدار و به انفاق و میانه روی تعدیل فرمای و نیک اندازه گرفتن خرج را به من بیاموز و مرا به لطف خود از چنگ تبذیر باز گیر و ارزاقم را از رهگذر حلال روان ساز و انفاقم را متوجه ابواب خیر گردان و آن مال را که برای من تکبر آورد یا موجب ظلم و طغیان گردد از من باز ستان، خدایا هم نشینی فقیران را برایم دلپسند ساز و مرا به نیروی صبر بر هم نشینی ایشان مدد ده و آنچه را از متاع دنیای فانی باز گرفتی پس در خزانه های باقی خود ذخیره کن و آنچه را از ظلم دنیا که به من ارزانی داشتی و هر متاعی از آنرا که اکنون به من عطا کرده ای وسیله رسیدن به جوار خود و پیوستن به مقام قرب خود و وسیله و رود به بهشت خود قرار ده زیرا که تو صاحب فضل عظیم و بخشنده کریمی (63) مصادیق و مظاهر اسراف و تبذیر: غذا بیش از حد افراد سفره پختن و تنوع غذاهای متعدد در سرمیز یا سفره
تنوع بیش از حد انواع سالاد، نوشابه، دسر و ... عدم سادگی و استفاده از ظروف تجملاتی در پذیرایی مصرف بی رویه اب به خصو ص در شستن ماشین، زمین و ... روشنایی های بیش از حد و اضافی در اماکن به خصوص در ساعات روز روشن بودن معابر عمومی در چند ساعت اول صبح که هوا روشن است حیف و میل اموال در زندگی های تجملاتی که هر سال در صدد تعویض وسایل خانواده هستند. کنار گذاردن وسایل زندگی قبل از فرسودگی آنها تغییر دکوراسیون ادارات به خصوص شرکت ها و بانک ها ضایع شدن مواد غذایی در رستوران ها و ناهار خوری ادارات به خصوص پادگان های ارتش دوبار ه کاری های فراوان شهرداری ها در خیابان ها و معابر پرداختن به انواع تجملات و هزینه های گراف تحت عنوان زیبا سازی توسط شهرداری ها پرداختن به زیبایی های پرهزینه در ساختمان سازی و دکوراسیون ساختمان ها . وسعت بیش از نیاز ساکنین ساختمان های مسکونی 3_ رعایت حقوق مردم:
با توجه به اینکه در چرخه وسیع اقتصادی افراد متعددی نقش دارند و هر کدام حقوقی دارند که از جانب یکدیگر باید رعایت شود لذا رعایت حقوق در جمیع جهات می تواند نقش موثری در تحقق اهداف جهاد اقتصادی داشته باشد زیرا ادای حقوق موجب استحکام بنیان های اقتصادی به خصوص در چرخه تولید می گردد که به عنوان مثال هر گاه تولید کندد در خلق صنعت و تولید اجناس خود رعایت حقوق مصرف کنندگان را بنماید این امر موجب رونق بیشتر کالای او خواهد بود و همینطور است رابطه بین کاسب و تاجر یا مشتری و فروشنده یا رابطه دولت با فعالان اقتصادی و از این قبیل. در این جا رمز اعتماد مردم به شرکت های بزرگ تولیدی که دارای نشان هستند مشخص می شود که این رمز همانا رعایت حقوق مشتریان می باشد. و این امر در فرهنگ اسلامی ما از جایگاه ویژه ای برخوردار است که پیوسته به رعایت حال یکدیگر و نیز ادای دین وحقوق تأکید بیش از حد گردیده که برای هر دو طرف بسیار مفید خواهد بود. اینک به چند نمونه اشاره می شود: پیامبر اکرم(ص) می فرماید: هر کس از برادر مسلمانش چیزی از حق وی را دریغ نماید خداوند برکت و روزی را از وی دریغ می نماید تا توبه کند(64) در حقوق اسلامی حتی نسبت به غیر مسلمان نیز توصیه به ادای حقوق گردیده است، پیامبر اکرم(ص) می فرماید: آگاه باشید هر کس به غیر مسلمان طرف معاهده ستم کند یا حقش را ضایع کند یا فراتر از توانش بر وی بار نهد یا بدون رضایتش چیزی از او بستاند من در روز قیامت خود با وی در می افتم(65)
امام زین العابدین (ع) درباره نشانه مسلمان می فرماید: هر کس چهار ویژگی داشته باشد اسلامش کامل خواهد بود و گناهانش از او دور گردد و پروردگارش هنگام ملاقات از او خشنود باشد: 1_ حقوقی که خداوند از مردم بر عهده او قرار داده وفا کند. 2_ با مردم به راستی سخن گوید. 3_ از هر چه نزد خدا و مردم قبیح است پرهیز کند. 4_ با اهل و عیال خود رفتار ش نیکو باشد (66) حضرت علی (ع) در تأکید برادای حقوق مردم به شریح قاضی چنین می فرماید. به کار آنان که در پرداخت حق مردم تأخیر کرده، آن را به فردا می افکنند، در نگر و به مواردی بیند یش که زور مندان و توانگران اموال مسلمانان را به رشوه به حاکمان داده اند، پس حقوق مردم را از ایشان بگیر و به آنان باز گردان(67) بنابراین تمام عناصری که در جریان اقتصاد کشور نقشی دارند. اعم از فعالان اقتصادی ، تولید کنندگان و کسبه و تجار و نیز مشتریان و مصرف کنندگان باید بدانند با رعایت حقوق یکدیگر زمینه ساز اقتصادی پیشرفته و عادلانه خواهند شد و در عداد جهاد گران عرصه اقتصاد محسوب خواهند شد. در پایان این بخش الزامات و پیش نیازهای جهاداقتصادی را از دیدگاه مقام معظم رهبری (67) به اختصار بیان می نماییم: _ داشتن روحیه جهاد ی _ استحکام بخشیدن به روحیه تدین و معنویت در جامعه _ پرهیز از مسائل حاتشیه ای و حاشیه سازی ها _ وحدت کلمه و اتحاد مردم _ همدلی و پرهیز از تفرقه و ... _ همکاری ، هم آهنگی ، تعاون و ..
_ احساس برادری ، دلسوزی و ... _ مجاهدت عمومی و تلاش همگانی با حضور در صحنه _ جهاد گونه و جهشی عمل کردن _ اطلاع از مواضع دشمن و ... فصل ششم اولویت ها در جهاد اقتصادی یکی از اموری که دربرنامه ریزی های جهاد اقتصادی باید بدان توجه شود تعیین اولویت ها در ، برنامه است زیرا با تعیین اولویت ها رسیدن به اهداف زودتر میسر گردیده و از هدر رفتن اعتبارات نیز جلوگیری می کند در نهایت موجب توسعه همه جانبه در کشور می شود. اولویت های جهاد اقتصادی با توجه به فرهنگ اسلامی ایرانی 1_ تأمین رفاه نسبی مردم از آنجا که اداره روزمره زندگی در گرو تأمین و سایل و ابزار مورد نیاز برای گذران امور می باشد بنابراین فعالان اقتصادی و برنامه ریزان جهاد اقتصادی باید در صدد شناسایی نیازهای اولیه زندگی و تأمین آنها باشند تا بدین ترتیب مردم دغدغه اینگونه امور را نداشته و انرِژی خود را صرف وظایف اصلی نموده و در جهت رشد وارتقاء خود کوشش کنند. در رابطه با اهمیت رفع نیازهای اولید مردم پیامبر اکرم(ص) می فرماید: الجانب الی سوقنا کالمجا هدفی سبیل ا... (68) یعنی کسی که برای رفع نیازهای مردم به سوی بازار مسلمانان حرکت کند مانند مجاهد در راه خداست. و نیز حدیث مشهئور پیامبر (ص) که می فرماید: من اصبح و لم یهتم بامور المسلمین فلیس به مسلم(69)
نیز مصداق همین موضوع است و همچنین خداوند در سوره ماعون کسانی را که مانع دسترسی مردم به نیازمندیهای اولیه زندگی می شوند مذمت نموده است(70) 2_ فقر زدایی از آنجا که فقر و تنگدستی موجب بسیاری از ناهنجاری ها در جامعه بوده از طرفی پیشرفت اجتماعی و فرهنگی بدون امکانات مالی و تأمین زیر ساخت های اقتصادی امکان پذیر نمی باشد لذا فقر زدایی و مبارزه با تنگدستی باید مورد توجه خاص برنامه ریزان اقتصادی قرار گیرد و عوامل و ریشه های آن شناسایی شده و در برنامه ها نسبت به رفع آن اقدامات لازم صورت گیرد. این موضوع آنقدر مهم است که حضرت علی (ع) در نامه 41 نهج البلاغه خطاب به فرماندارش می نویسد: پس از خدا بترس و مالهای این مردم را بدانها باز سپار و اگر نکنی و خدا مرا یاری دهد با شمشیری گردنت را خواهم زد که هر کس را با آن زدم قطعاً راهی جهنم شد. و نیز آن حضرت در کلمات قصار خود می فرماید: _ همانا تنگدستی از جمله بلاهاست. _ گوراز فقر بهتر است. فقر مرگ سختر است _ فقیر نزد خاندان خود خوار است امام خمینی (ره) در این زمینه می فرماید: همه آرمان و آرزوی ملت و دولت و مسئولین کشور ماست که روزی فقر و تهیدستی در جامعه ما رخت بربندد و مردم عزیز و صبور و غیرتمند کشور از رفاه در زندگی مادی و معنوی برخوردار باشند. (73) 3_ توسعه کشاورزی و دامپروری
از آنجا که تولیدات کشاورزی و محصولات حاصل از دامپروری بسیاری از نیازمندیهای اساسی و روزانه زندگی را تأمین می کند و از طرفی جنبه استراتژیک داشته و به لحاظ توصیه های تهیه ارزاق که حتی الامکان باید توسط مسلمانان تولید شود و از دخالت بیگانگان بدور باشد از اهمیت والایی برخوردار است، بنابراین کشاورزی باید در اولویت قرار گیرد گر چه بعد از انقلاب اسلامی به این امر بسیار پرداخته شده لیکن هنوز می تواند وسیله اشتغال هزاران نفر در هر منطقه باشد که واقعاً باید به طور جدی به آن پرداخته شود. در این رابطه توصیه های فراوانی در فرهنگ اسلامی شده است که به چند نمونه از آنها می پردازیم(74 ) پیامبر اکرم(ص) می فرماید: آن گاه که خداوند اسباب گذران زندگی را آفرید، برکت را در کشت و دام قرار داد همچنین آن حضرت می فرماید: هیچ مسلمانی نیست که نهالی بکارد یا زراعتی کشت کند و پرنده ای یا انسان یا چهار پایی از آن بخورد جز اینکه آن برایش صدقه به حساب آید. امام صادق(ع) می فرماید: کشاورزی کیمیای برتر است. پیامبر اکرم(ص) در اهمیت پرورش دام فرمود: تا روز قیامت شتر برای صاحب خویش مایه سرفرازی است، گوسفند برکت است و خیر در موهای پیشانی اسبان گره خورده است موضوع رسیدگی به مشکلات بخش کشاورزی آنقدر مهم است که حضرت علی (ع) پیوسته به فرماندهان سپاه و فرمانداران خود درباره آنها توصیه به رعایت حقوق آنان را می نمود.
بنابراین با توجه به این همه توصیه لازم است به طور جدی به بخش کشاورزی عنایت ویژه ای صورت گیرد تا هم مشکلات موجود آن شناخته شود و جهت تقویت و توسعه آن تمهیدات لازم صوورت گرفته و اولویت آن فراموش نشود که واقعاً کشاورزی محور توسعه بوده و نپرداختن به آن به استقلال کشور لطمه وارد خواهد کرد. 4_ پرداختن به صنعت و فناوری های جدید: صنایع به عنوان برآورد کننده بخشی از نیازهای روزمره بشر از قدیم الایام مورد توجه بوده لیکن امروزه صنعت و تکنولوژی نه تنها به عنوان یک ضرورت بلکه به عنوان مکمل تمام بخش های زندگی یعنی بهداشت، کشاورزی ، دامپروری ، حمل و نقل و هر امری که در زندگی در نظر گرفته شود نقش فناوری در آن غیر قابل انکار است و هر قسمتی از تولیدات و تجهیزات در هر جایگاهی از جامعه و بازار کسب و کار و انرژِی و ساخت و ساز و غیره به وضوح می درخشد و هر گونه غفلت از این امر موجب از دست دادن بازار رقابت و عقب ماندن از تجارت در سطح کشور و بین الملل خواهد بود. بنابراین از او.لویت ارتقاء صنعت در کشور نباید غافل شد چنانکه در بعضی از قسمت ها که این غفلت پیش آمده مانند صنعت نساجی موجب رکود بازار پارچه ایران و رونق واردات آن گردیده است. خوشبختانه این امر در فرهنگ غنی اسلام در حد زمان خود مورد تشویق پیشوایان اسلامی قرار گرفته است چنانکه پیامبر اکرم(ص) می فرماید(75) پیشه مردان نیک امت من دوزندگی است پیشه زنان نیک، ریسندگی است امام علی(ع) می فرماید:
هر صنعت گری باید از سه ویژگی برخوردار باشد تا با آن بتواند کسب روزی نماید. دانش آن کار را در حد کمال بداند. در آن صنعت امانت داری پیشه نماید به کارکنانش محبت نماید. و نیز همان حضرت خطاب به هر صنعت گری می فرماید: به دنبال سرعت عمل نباش بلکه عمل آوردنش را دنبال کن، زیرا مردم نمی پرسند این تولید را در چه مدت درست کرده ای بلکه از کیفیت صنعت گری فرد سوال می کنند و همچنین حضرت علی (ع) خطاب به مالک اشتر: (76) پس سفارش مرا در حق بازرگانان و صنعتگران بپذیر و درباره ایشان به کارگزاران نیکو سفارش کن، زیرا این گروه ، مایه های منافع و اسباب آسودگی اندو ... امام خمینی (ره) در این زمینه فرمودند: ما در برنامه صنعتی کردن مملکت هر گز چون امروز سراغ مونتاژ نمی رویم، ما در ایران صنایع مادر ایجاد خواهیم کرد و نوسازی را به بهترین وجه انجام خواهیم داد... ما از جهت متخصص کارآزموده بسیار غنی هستیم(77) بنابراین با توجه به نقش صنعت و فناوری های جدید در جمیع امور زندگی از انواع تولیدات خوراکی گرفته تا پوشاک و از ساخت و ساز گرفتنه تا تولید انواع انرژی و معدن و فضای کسب و کار و ادارات و ده ها مورد دیگر اولویت این امر بر کسی پوشیده نمی باشد لذا در برنامه ریزی ها حتماً به این موضوع توجه خاص نموده و از غفلت پیرامون آن باید خودداری نمود. پاورقی ها 1_ وصیت نامه امام قطع جیبی ص 106 2_ صحیفه نور ج 21ص 200مورخ 15/2/68
3_ علی عسگری، عبدالعلی، مبانی نظام اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره) ص 281 4_ سخنان رهبری در مشهد 1/1/90 ر ک به سایت www.leader.ir 5_ همان 6_ در دیدار مهندسان و کارگزاران صنعت نفت 8/1/90 در سایت www.leader.ir 7_ همان 8_ تفسیر نمونه ج 1 ص 318 به نقل از وسایل ج 12 9_ روم 47 10_ حشر 7 11_ حج آیه 78 12_ نهج الفصاحه شماره 601 ان افضل العمل المومن الجهاد فی سبیل الله 13_ محمدی ری شهری میزان الحکمه ج 10 ش 21001 14_ خاتمی احمد فرهنگنامه موضوعی نهج البلاغه ص 568 15_ عود نفسک بالتصبر علی المکروه و نعم الخلق التبصر فی الحق(نامه 31 نهج البلاغه) 16_ یجاهدون فی سبیل الله و لا یخافون لومه لائم(مائده _ ایه 60) 17_ محمدی ری شهری میزان الحکمه ج 8 ش 17678 18_ همان شماره 16411 ان من بقاء المسلمین و بقاء الاسلام ان نصیر الاموال عند من یعرف فیها الحق و یضیع المعروف 19_ سوره مزمل آیه 20 20_ آیه الله مکارم شیرازی تفسیر نمونه ج 25 ص 200 21_ بقره 282 22_ همان ج 2شماره 7223 23_ آیه الله مکارم شیرازی تفسیر نمونه ج 24 ص 238 24_ یا ایها الذین آمنوا لا تاکلوا اموالکم بینکم با لباطل ، سوره نکاء آیه 29 25_ عبدالعلی علی عسگری ، مبانی نظام اسلامی از دیدگاه امام خمینی ص 278_ 277 26_ محمدی ری شهری ، میزان الحکمه ج 4 ش 7202 به نقل از بحار 27_ همان شماره 7211 28_ بهتاش یدالله صحیفه رستگاری ص 155 به نقل از بحار
29_ همان ص 237 30_ محمدی ری شهری میزان الحکمه ج 4 ش 7209 31_ همان ش 7215 32_ علی عسگری ، عبدالعلی ، مبانی نظام اسلامی ص 287 به نقل از صحیفه نور ج 20 ص 129 33_ همان ص 298 34_ همان ص 298 35_ محمدی ری شهری توسعه اقتصادی ص 166 به نقل از غرر الحکم 7346 36_ همان ص 172 37_ همان 38_ همان ص 174 39_ همان ص 166 به نقل از کافی اعلام الدین و من لا یحضره الفقیه 40_ همان ص 178 به نقل از غرر الحکم 41_ همان ص 180 به نقل از غرر الحکم 42_ روزنامه ایران شماره 4870 43_ محمدی ری شهری میزان الحکمه ج 2 ص 219 به نقل از بحار ج 77 ص 152 44_ همان روز به نقل از کافی ج 2 ص 164 45_ پاینده ابوالقاسم نهج الفصاحه ش 1465 46_ محمدی ری شهری میزان الحکمه ج 7 ش 14071 47_ همان ش 14074 48_ همان ج 6 ش 13115 49_ همان ج 2 ص 150 50_ نهج البلاغه ترجمه سید جعفر شهیدی ص 333 51_ محمدی ری شهری، توسعه اقتصادی ص 33 52_ همان ص 53 53_ همان ص 52 54_ همان ص سوره هود آیه 61: هوانشاء کم من الارض و استعمرکم فیها 55_ آیه الله مکارم شیرازی تفسیر نمونه ج 29 ص 250 به نقل از کافی ج 5 56_ همان 57_ محمدی ری شهری میزان الحکمه ج یک ش 1458 به نقل از بحار ج 67 ص 11 58- پاینده ابوالقاسم نهج الفصاحه ش 2939 59_ محمدی ری شهری توسعه اقتصادی ص 395 ص 391 60_ نهج البلاغه؛ غررالحکم ر ک 61_ نامه 21 نهج البلاغه
62_ محمدی ری شهری توسعه اقتصادی شماره های 768-621 63_ صدرالدین بلاغی ترجمه صحیفه سجادیه 64_ محمدی ری شهری توسعه اقتصادی ش 1028 65_ همان ش 6001 66_ بهتاش یدالله صحیفه رستگاری ش 330 67_ مرکز پژوهشهای مجلس نشریه شماره 10773 ص 5 68_ پاینده ابوالقاسم، نهج الفصاحه ش 1317 69_ میزان الحکمه ج 70_ و یمنعون الماعون 71_ خاتمی احمد، فرهنگنامه موضوعی نهج البلاغه ص 897 72_ محمدی ری شهری توسعه اقتصادی ص 105 73_ علی عسگری عبدالعلی مبانی نظام اسلامی ص 287 74_ محمدی ری شهری توسعه اقتصادی ص 236-231 75_ همان ص 227 76_ نهج البلاغه نامه 53 77_ علی عسگری عبدالعلی، مبانی نظام اسلامی ص 297 به نقل از صحیفه نور انتهای پیام/
09:15 - 23 بهمن 1390
2 بازنشر
37 بازدید
1 پاسخ