آيت‌الله تهراني: امام حسين (ع) با تعصبات جاهلي مبارزه كرد

خبرگزاري فارس: آيت‌الله مجتبي تهراني در درس اخلاق هفتگي خود با تأكيد بر لزوم پرداختن به ابعاد مختلف قيام حسيني گفت: يكي از اساسي‏ترين ابعاد حركت حسين (ع) مبارزه با عصبيت جاهليه قوميه و غير آن بود.
به گزارش خبرگزاري فارس، آنچه در پي مي‌آيد، گزيده‌اي از جلسه بيستم‌وچهارم مبحث «غيرت مؤمن» است كه در درس اخلاق آيت‌الله مجتبي تهراني، از سوي اين مرجع تقليد و استاد اخلاق مطرح شده است. اين سخنان با عنوان «محيط رفاقتي» به تازگي بر روي خروجي پايگاه اطلاع‌رساني اين مرجع تقليد به نشاني www.mojtaba-tehrani.ir قرار گرفته است. * مروري بر مباحث گذشته بحث ما راجع به تربيت، يعني روش رفتاري و روش گفتاري دادن بود. عرض كرديم به طور غالب و معمول، انسان در چهار محيط خانوادگي، آموزشي، رفاقتي و شغلي روش مي‏گيرد و ساخته مي‏شود. فضاي پنجمي هم حاكم بر اين چهار محيط است كه ـ ان‌شاءالله‏ـ آن را بعداً بحث مي‌كنيم. بحث ما در مورد محيط رفاقتي بود. جلسات گذشته عرض كردم در بين اين محيط‏ها، آن محيطي كه نقش قوي و اساسي دارد، چه نقش سازندگي و چه نقش تخريبي، محيط رفاقتي و دوستي است. آخر جلسه گذشته در باب دوست‏يابي عرض كردم كه انسان ابتدا بايد شخصي را كه مي‏خواهد با او پيوند محبّتي، دوستي و رفاقتي برقرار كند، در روابط گوناگون بيازمايد؛ نه اينكه بعد از آنكه دوستي و محبّتي برقرار شد بخواهد ببيند دوستش در ابعاد گوناگون اعتقادي، اخلاقي و عملي چگونه است؛ چون وقتي محبّت آمد، مانع مي‌شود كه انسان درباره محبوبش مطلبي بشنود يا ببيند. روايتي هم از پيغمبر اكرم خواندم كه فرمودند محبّت انسان را هم كور مي‏كند و هم كَر مي‏كند. لذا در روايات گذشته مسأله "اِختبار قبل از اختيارِ رفيق" مطرح بود. جهتش را هم ذكر كردم.
* غيرت مذمومه، آفت اختيار بي‏اختبار رفيق امّا اين جلسه مي‏خواهم اين مطلب را عنوان كنم كه تنها ضرر و زيان عدم اختبار و بي‏حسابِ پيوند رفاقتي و محبتي، دوستي كوركورانه و نديدن عيوب رفيقش نسبت به مسائل گوناگون نيست؛ بلكه چيز ديگري در كنارش هست كه آن هم براي انسان خطرناك است. آن مسأله خطرناك اين است كه انسان به يك رذيله اخلاقي به نام "غيرت مذمومه" مبتلا مي‏شود. اين روايتي هم كه اول بحثم مي‏خوانم، مربوط به غيرت است. تربيت هم بر محور غيرت است. علماي اخلاق، غيرت را به غيرت ممدوحه، يعني ستايش‏شده و غيرت مذمومه يعني نكوهش‏شده تقسيم مي‏كنند. "غيرت ممدوحه" عبارت است از اين كه انسان آن چيزي را كه عقلاً و شرعاً حراستش لازم است، حفظ و حراست كند. بعد هم عرض كردم كه غيرت از محبّت نشأت مي‌گيرد، يعني منشأ غيرت، محبّت است. مثلاً آدم چون فرزندش را دوست دارد از او حراست مي‌كند. اصلاً تربيت از غيرت شروع مي‏شود. * غيرت مذمومه، همان عصبيت و حميت جاهليه است
«غيرت مذمومه» عبارت است از اين كه انسان از كسي يا چيزي كه شرعاً و عقلاً حمايتش سزاوار نيست، چه به صورت گفتار و چه به صورت كردار حمايت كند. اسم اين را غيرت مذمومه مي‏گذارند. در اينجا بحثي تحت عنوان "حميت" يا "عصبيت" مطرح مي‏شود كه اين عنوان هم در قرآن و هم در روايات ما آمده است و غالباً عند الإطلاق عصبيت، به همين غيرت مذمومه يعني حمايت از چيزي كه شرعاً و عقلاً لازم نيست، منصرف است. اگر در قالب اصطلاحي بريزيم، حمايت از باطل، حميت و عصبيت است كه قرآن اين را با قيد "حميت جاهليه" تعبير مي‏كند. در گذشته يك بحث مستقل تحت اين عنوان كرده‏ام. * عصبيت، از رذائل قوّه غصبيه است
اين را تذكر مي‏دهم كه غيرت ممدوحه از فضائل نفساني مربوطه به قوّه غضبيه انسان است و غيرت مذمومه از رذائل اخلاقي در ارتباط با قوّه غضبيه است؛ يعني در بحث قواي انساني، مي‏گويند قوّه غضبيه رذائلي دارد و فضائلي دارد. يكي از فضائلش، غيرت مممدوحه است و يكي از رذائلش غيرت مذمومه است كه از آن به حميت و عصبيت تعبير مي‏شود. اگر انسان قبل از آنكه شخصي را در روابط اعتقادي، اخلاقي و عملي بيازمايد، با او رابطه رفاقتي برقرار كند، رشته محبّت ايجاد مي‏شود و اينجا غير از اينكه نمي‏تواند عيوب او را بشنود و ببيند، به بدتر از اينها مبتلا مي‏شود و جايي كه نبايد از او حمايت كند، حمايت مي‏كند. چرا؟ چون رفيقش است. چون رفيقش است، ديگر كور و كر است و نمي‏بيند كه آيا عملي كه دوستش انجام مي‏دهد يا حرفي كه مي‏زند حق است يا باطل. اين حمايت، از رذائل نفساني است. بدانيد اگر انتخاب رفيق بدون اختبار باشد، كار به اينجا كشيده مي‏شود. اين هم كه گفتم محيط رفاقت، در روابط انسان محيط خيلي حسّاسي است به اين دليل است كه بسياري از معاصي از اينجا نشأت مي‏گيرد. * نكوهش غيرت مذمومه در آيات
اين غيرت مذمومه‏، هم در قرآن و هم در روايات ما نكوهش شده است. در قرآن در باب صلح حديبيه است كه اين آيه شريفه در سوره فتح نازل شد: "إِذْ جَعَلَ الَّذينَ كَفَرُوا في‏ قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ". كفّار در دلشان حميت جاهليه را قرار دادند. خدا هيچ‏وقت حميت جاهليه در دل كسي نخواهد گذاشت. براي كفّار هم مي‏گويد آنها خودشان در دلِ خودشان، حميت جاهليه را قرار دادند؛ امّا از اين طرف در مورد مؤمنين مي‌فرمايد: "فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكينَتَهُ عَلى‏ رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ وَ أَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى". خدا بر قلب پيامبرش و مؤمنين آرامش نازل كرد. تعبير "حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّة" هم كه مي‏فرمايد، يعني نرفت‏ تحقيق كند، فكر كند و شعورش را به كار بيندازد و بعد اين حميت و غيرت را در دل خودش قرار دهد؛ بلكه بدون اِختبار او را به دوستي گرفت. * نكوهش غيرت مذمومه در روايات در روايتي از پيغمبر اكرم (ص) است كه فرمودند: "مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ حَبَّةٌ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ عَصَبِيَّةٍ بَعَثَهُ اللَّهُ تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ أَعْرَابِ الْجَاهِلِيَّةِ". هركس در قلبش ذرّه‏اي عصبيت باشد، خداوند در روز قيامت او را با اعراب جاهليت مبعوث مي‏كند. حضرت دوباره "قلب" را مطرح مي‏كند؛ چون اين پيوند، پيوند دروني است؛ امّا يك پيوند دروني حساب نشدة احمقانه است. اينجا تعبير به عصبيت عند الإطلاق است. يعني مرادشان همان غيرت مذمومه است.
روايت زياد داريم. روايتي از امام صادق (ع) است كه فرمودند: "مَنْ تَعَصَّبَ عَصَبَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِعِصَابَةٍ مِنْ نَارٍ". يا از امام ششم(عليه‏السلام) است كه از پيغمبر اكرم (ص) نقل مي‏فرمايند: "مَنْ تَعَصَّبَ أَوْ تُعُصِّبَ لَهُ فَقَدْ خَلَعَ رِبْقَةَ الْإِسْلَامِ مِنْ عُنُقِهِ". دو طرفه مي‏فرمايد نه يك طرفه. اگر كسي نسبت به رفيقش تعصّب به خرج دهد، به اين معنا كه از او حمايت باطل كند و رفيقش هم به اين حمايت راضي باشد، هر دوي اينها آن ريسمان ايماني كه بر گردنِ دلشان هست را باز كرده‏اند و از زمره مؤمنين حقيقي خارج شده‏اند. يعني تنها نه آنكه تعصّب به خرج داده، بلكه آن كسي هم كه براي او تعصّب شده و لذت آن را برده، هر دو از زمره مؤمنين حقيقي خارج مي‏شوند. تأثير عصبيت‏هاي جاهلانه بر رفتار و گفتار در باب عصبيت يا حميت، يك معنايش كه تا به حال بحث كرديم از نظر قلبي و دروني است؛ امّا يك‏وقت هست كه اين غيرت مذمومه به بيرون ترشح مي‏كند. بيرون كه بيايد، حمايت رفتاري و گفتاري شروع مي‏شود و اينجا است كه ديگر گناهان شروع مي‏شود. تا وقتي كه صرفاً راجع به درون بود، ريسمان ايمان از گردنش گسسته مي‏شود؛ يعني اين رذيله با ايمان سر سازگاري ندارد. امّا وقتي كه از او گفتار و كردار پيش مي‏آيد به بيرون تراوش مي‌كند.
روايتي هست از امام زين‏العابدين (ع) كه ايشان عصبيت را تعريف مي‏فرمايند: "سُئِلَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عَنِ الْعَصَبِيَّةِ"؛ از حضرت در مورد عصبيت سؤال كردند. "فَقَالَ الْعَصَبِيَّةُ الَّتِي يَأْثَمُ عَلَيْهَا صَاحِبُهَا". فرمودند مراد از عصبيت مذمومه آن عصبيتي است كه شخصي كه آن عصبيت را داشته باشد، گناه‌كار مي‏شود. به اين صورت كه: "أَنْ يَرَى الرَّجُلُ شِرَارَ قَوْمِهِ خَيْراً مِنْ خِيَارِ قَوْمٍ آخَرِين". يعني كارش به اينجا مي‏كشد كه شِرار قومش را از خوبان قوم‏هاي ديگر بهتر مي‏داند! تا مي‏رسد به اينجا كه "وَ لَكِنَّ مِنَ الْعَصَبِيَّةِ أَنْ يُعِينَ قَوْمَهُ عَلَى الظُّلْمِ". يعني آن‏وقت اين عصبيت به بيرون هم تراوش مي‏كند و مي‏آيد قومش را در ظلم اعانه و ياري مي‌كند. چه اعانه گفتاري باشد و چه رفتاري باشد. اينكه گفتم در اين محيط‏هاي چهارگانه، اين محيط رفاقت براي انسان خيلي سرنوشت‏ساز است، دليلش اين است كه اثر آن اين‏گونه است كه اگر انتخاب رفيق و دوست بي‏حساب باشد، انسان را كور و كر مي‏كند و بدتر اينكه از او حمايت مي‏كند و به وادي عصبيت، يعني غيرت مذمومه كشيده مي‏شود. * حميت، از جنود جهل
در باب عقل و جهل در كافي هست كه دارد: "الْإِنْصَافُ وَ ضِدَّهُ الْحَمِيَّةَ". تقابل را بين انصاف و حميت مطرح مي‏كند. من اينها را قبلاً بحث كرده‏ام و الآن هم جاي بحثش نيست. مي‏خواستم اين نكته را بگويم كه حضرت انصاف را از جنود عقل مي‏داند، اما حميت را از جنود جهل مي‏شمارد؛ يعني انصاف از عقل نشأت مي‏گيرد و حميت از جهل نشأت مي‏گيرد. اينكه مي‏گويند قبل از آنكه مي‏خواهي با كسي رفاقت كني، ابتدا او را در روابط گوناگون اِختبار كن و بعد با او طرح محبّت بريز و به عنوان رفيق انتخابش كن، دليلش اين است كه اگر اين كار را نكني آخرِ سر چه به صورت گفتاري و چه رفتاري مُعين ظلم خواهي شد. اين در محيط شخصي بود كه مطرح‏ ‏كرديم. فرض كنيد زيد مي‏خواهد با عَمرو رفاقت كند، مي‏خواهد انتخابش كند، بايد قبل از انتخاب برود از نظر ابعاد گوناگون اعتقادي و اخلاقي و رفتاري‏اش تحقيق كند، ببيند چگونه است. در اينجا او مي‏فهمد كه چه چيزش درست است، چه چيزش نادرست است. براي اينكه هنوز به آن صورت كور و كر نشده است. امّا اگر منشأ انتخابش، جهل باشد، كور و كر مي‏شود و حميت و عصبيت جاهلي پيدا مي‏كند. حالا چه طرف مقابلش شخص باشد و چه گروه باشد. * گروه‏گرايي و حزب‏بازي، از مصاديق حميت جاهليه
اين خودش بحثي است كه تحت عنوان "گروه‏گرايي" مطرح است. آنجا مي‏گويند رفاقت و دوستي، اينجا مي‏گويند "گروه‏گرايي". حالا اين اجتماع، گاهي بر محور خانواده است، كه در روايات اسم آن را عشيره و قوم مي‏گذارند كه حضرت فرمود: "أَنْ يَرَى الرَّجُلُ شِرَارَ قَوْمِهِ خَيْراً مِنْ خِيَارِ قَوْمٍ آخَرِين". گاهي هم بر محور گروه‏هايي است كه به قول ما جنبه‏هاي اعتباري دارد و ـ نعوذ بالله ـ حزبي و حزب‏بازي است. بنابراين بايد گفت: "اللّهم العن غير حزب اللّهي"؛ چون "حزب‌الله واقعي"، اجتماعشان بر محور ايمان است و جنبه حقيقي دارد و اعتباري نيست. بر خلاف ساير گروه‏گرايي‏ها و حزب‏گرايي‏هايي كه انسان را كور و كر مي‏كند و بعد هم حمايت‏هاي حساب نشده و جاهلانه پيش مي‌آيد. * مبارزه امام حسين (ع) با عصبيت‏هاي جاهليه حالا كه بحث به اينجا رسيد ـ ان‌شاءالله ـ اگر موفق شوم، دهه عاشورا در مورد مبارزه امام حسين (ع) با اين عصبيت جاهليه قوميه و غير آن صحبت مي‏كنم. چون من سال‏ها است كه محور بحثم در دهه عاشورا، ابعاد گوناگون قيام امام حسين (ع) است و يكي از اساسي‏ترين ابعاد حركت حسين (ع) مبارزه با عصبيت جاهليه قوميه و غير آن بود. انتهاي پيام/ك/1
10:10 - 5 دسامبر 2010

2 بازدید




1 پاسخ