آيتالله تهراني: امام حسين (ع) با تعصبات جاهلي مبارزه كرد
خبرگزاري فارس: آيتالله مجتبي تهراني در درس اخلاق هفتگي خود با تأكيد بر لزوم پرداختن به ابعاد مختلف قيام حسيني گفت: يكي از اساسيترين ابعاد حركت حسين (ع) مبارزه با عصبيت جاهليه قوميه و غير آن بود.
به گزارش خبرگزاري فارس، آنچه در پي ميآيد، گزيدهاي از جلسه بيستموچهارم مبحث «غيرت مؤمن» است كه در درس اخلاق آيتالله مجتبي تهراني، از سوي اين مرجع تقليد و استاد اخلاق مطرح شده است. اين سخنان با عنوان «محيط رفاقتي» به تازگي بر روي خروجي پايگاه اطلاعرساني اين مرجع تقليد به نشاني www.mojtaba-tehrani.ir قرار گرفته است.
* مروري بر مباحث گذشته
بحث ما راجع به تربيت، يعني روش رفتاري و روش گفتاري دادن بود. عرض كرديم به طور غالب و معمول، انسان در چهار محيط خانوادگي، آموزشي، رفاقتي و شغلي روش ميگيرد و ساخته ميشود. فضاي پنجمي هم حاكم بر اين چهار محيط است كه ـ انشاءاللهـ آن را بعداً بحث ميكنيم. بحث ما در مورد محيط رفاقتي بود. جلسات گذشته عرض كردم در بين اين محيطها، آن محيطي كه نقش قوي و اساسي دارد، چه نقش سازندگي و چه نقش تخريبي، محيط رفاقتي و دوستي است.
آخر جلسه گذشته در باب دوستيابي عرض كردم كه انسان ابتدا بايد شخصي را كه ميخواهد با او پيوند محبّتي، دوستي و رفاقتي برقرار كند، در روابط گوناگون بيازمايد؛ نه اينكه بعد از آنكه دوستي و محبّتي برقرار شد بخواهد ببيند دوستش در ابعاد گوناگون اعتقادي، اخلاقي و عملي چگونه است؛ چون وقتي محبّت آمد، مانع ميشود كه انسان درباره محبوبش مطلبي بشنود يا ببيند. روايتي هم از پيغمبر اكرم خواندم كه فرمودند محبّت انسان را هم كور ميكند و هم كَر ميكند. لذا در روايات گذشته مسأله "اِختبار قبل از اختيارِ رفيق" مطرح بود. جهتش را هم ذكر كردم.
* غيرت مذمومه، آفت اختيار بياختبار رفيق
امّا اين جلسه ميخواهم اين مطلب را عنوان كنم كه تنها ضرر و زيان عدم اختبار و بيحسابِ پيوند رفاقتي و محبتي، دوستي كوركورانه و نديدن عيوب رفيقش نسبت به مسائل گوناگون نيست؛ بلكه چيز ديگري در كنارش هست كه آن هم براي انسان خطرناك است. آن مسأله خطرناك اين است كه انسان به يك رذيله اخلاقي به نام "غيرت مذمومه" مبتلا ميشود. اين روايتي هم كه اول بحثم ميخوانم، مربوط به غيرت است. تربيت هم بر محور غيرت است. علماي اخلاق، غيرت را به غيرت ممدوحه، يعني ستايششده و غيرت مذمومه يعني نكوهششده تقسيم ميكنند. "غيرت ممدوحه" عبارت است از اين كه انسان آن چيزي را كه عقلاً و شرعاً حراستش لازم است، حفظ و حراست كند. بعد هم عرض كردم كه غيرت از محبّت نشأت ميگيرد، يعني منشأ غيرت، محبّت است. مثلاً آدم چون فرزندش را دوست دارد از او حراست ميكند. اصلاً تربيت از غيرت شروع ميشود.
* غيرت مذمومه، همان عصبيت و حميت جاهليه است
«غيرت مذمومه» عبارت است از اين كه انسان از كسي يا چيزي كه شرعاً و عقلاً حمايتش سزاوار نيست، چه به صورت گفتار و چه به صورت كردار حمايت كند. اسم اين را غيرت مذمومه ميگذارند. در اينجا بحثي تحت عنوان "حميت" يا "عصبيت" مطرح ميشود كه اين عنوان هم در قرآن و هم در روايات ما آمده است و غالباً عند الإطلاق عصبيت، به همين غيرت مذمومه يعني حمايت از چيزي كه شرعاً و عقلاً لازم نيست، منصرف است. اگر در قالب اصطلاحي بريزيم، حمايت از باطل، حميت و عصبيت است كه قرآن اين را با قيد "حميت جاهليه" تعبير ميكند. در گذشته يك بحث مستقل تحت اين عنوان كردهام.
* عصبيت، از رذائل قوّه غصبيه است
اين را تذكر ميدهم كه غيرت ممدوحه از فضائل نفساني مربوطه به قوّه غضبيه انسان است و غيرت مذمومه از رذائل اخلاقي در ارتباط با قوّه غضبيه است؛ يعني در بحث قواي انساني، ميگويند قوّه غضبيه رذائلي دارد و فضائلي دارد. يكي از فضائلش، غيرت مممدوحه است و يكي از رذائلش غيرت مذمومه است كه از آن به حميت و عصبيت تعبير ميشود. اگر انسان قبل از آنكه شخصي را در روابط اعتقادي، اخلاقي و عملي بيازمايد، با او رابطه رفاقتي برقرار كند، رشته محبّت ايجاد ميشود و اينجا غير از اينكه نميتواند عيوب او را بشنود و ببيند، به بدتر از اينها مبتلا ميشود و جايي كه نبايد از او حمايت كند، حمايت ميكند. چرا؟ چون رفيقش است. چون رفيقش است، ديگر كور و كر است و نميبيند كه آيا عملي كه دوستش انجام ميدهد يا حرفي كه ميزند حق است يا باطل. اين حمايت، از رذائل نفساني است. بدانيد اگر انتخاب رفيق بدون اختبار باشد، كار به اينجا كشيده ميشود. اين هم كه گفتم محيط رفاقت، در روابط انسان محيط خيلي حسّاسي است به اين دليل است كه بسياري از معاصي از اينجا نشأت ميگيرد.
* نكوهش غيرت مذمومه در آيات
اين غيرت مذمومه، هم در قرآن و هم در روايات ما نكوهش شده است. در قرآن در باب صلح حديبيه است كه اين آيه شريفه در سوره فتح نازل شد: "إِذْ جَعَلَ الَّذينَ كَفَرُوا في قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ". كفّار در دلشان حميت جاهليه را قرار دادند. خدا هيچوقت حميت جاهليه در دل كسي نخواهد گذاشت. براي كفّار هم ميگويد آنها خودشان در دلِ خودشان، حميت جاهليه را قرار دادند؛ امّا از اين طرف در مورد مؤمنين ميفرمايد: "فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ وَ أَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى". خدا بر قلب پيامبرش و مؤمنين آرامش نازل كرد. تعبير "حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّة" هم كه ميفرمايد، يعني نرفت تحقيق كند، فكر كند و شعورش را به كار بيندازد و بعد اين حميت و غيرت را در دل خودش قرار دهد؛ بلكه بدون اِختبار او را به دوستي گرفت.
* نكوهش غيرت مذمومه در روايات
در روايتي از پيغمبر اكرم (ص) است كه فرمودند: "مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ حَبَّةٌ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ عَصَبِيَّةٍ بَعَثَهُ اللَّهُ تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ أَعْرَابِ الْجَاهِلِيَّةِ". هركس در قلبش ذرّهاي عصبيت باشد، خداوند در روز قيامت او را با اعراب جاهليت مبعوث ميكند. حضرت دوباره "قلب" را مطرح ميكند؛ چون اين پيوند، پيوند دروني است؛ امّا يك پيوند دروني حساب نشدة احمقانه است. اينجا تعبير به عصبيت عند الإطلاق است. يعني مرادشان همان غيرت مذمومه است.
روايت زياد داريم. روايتي از امام صادق (ع) است كه فرمودند: "مَنْ تَعَصَّبَ عَصَبَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِعِصَابَةٍ مِنْ نَارٍ". يا از امام ششم(عليهالسلام) است كه از پيغمبر اكرم (ص) نقل ميفرمايند: "مَنْ تَعَصَّبَ أَوْ تُعُصِّبَ لَهُ فَقَدْ خَلَعَ رِبْقَةَ الْإِسْلَامِ مِنْ عُنُقِهِ". دو طرفه ميفرمايد نه يك طرفه. اگر كسي نسبت به رفيقش تعصّب به خرج دهد، به اين معنا كه از او حمايت باطل كند و رفيقش هم به اين حمايت راضي باشد، هر دوي اينها آن ريسمان ايماني كه بر گردنِ دلشان هست را باز كردهاند و از زمره مؤمنين حقيقي خارج شدهاند. يعني تنها نه آنكه تعصّب به خرج داده، بلكه آن كسي هم كه براي او تعصّب شده و لذت آن را برده، هر دو از زمره مؤمنين حقيقي خارج ميشوند.
تأثير عصبيتهاي جاهلانه بر رفتار و گفتار
در باب عصبيت يا حميت، يك معنايش كه تا به حال بحث كرديم از نظر قلبي و دروني است؛ امّا يكوقت هست كه اين غيرت مذمومه به بيرون ترشح ميكند. بيرون كه بيايد، حمايت رفتاري و گفتاري شروع ميشود و اينجا است كه ديگر گناهان شروع ميشود. تا وقتي كه صرفاً راجع به درون بود، ريسمان ايمان از گردنش گسسته ميشود؛ يعني اين رذيله با ايمان سر سازگاري ندارد. امّا وقتي كه از او گفتار و كردار پيش ميآيد به بيرون تراوش ميكند.
روايتي هست از امام زينالعابدين (ع) كه ايشان عصبيت را تعريف ميفرمايند: "سُئِلَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عَنِ الْعَصَبِيَّةِ"؛ از حضرت در مورد عصبيت سؤال كردند. "فَقَالَ الْعَصَبِيَّةُ الَّتِي يَأْثَمُ عَلَيْهَا صَاحِبُهَا". فرمودند مراد از عصبيت مذمومه آن عصبيتي است كه شخصي كه آن عصبيت را داشته باشد، گناهكار ميشود. به اين صورت كه: "أَنْ يَرَى الرَّجُلُ شِرَارَ قَوْمِهِ خَيْراً مِنْ خِيَارِ قَوْمٍ آخَرِين". يعني كارش به اينجا ميكشد كه شِرار قومش را از خوبان قومهاي ديگر بهتر ميداند! تا ميرسد به اينجا كه "وَ لَكِنَّ مِنَ الْعَصَبِيَّةِ أَنْ يُعِينَ قَوْمَهُ عَلَى الظُّلْمِ". يعني آنوقت اين عصبيت به بيرون هم تراوش ميكند و ميآيد قومش را در ظلم اعانه و ياري ميكند. چه اعانه گفتاري باشد و چه رفتاري باشد.
اينكه گفتم در اين محيطهاي چهارگانه، اين محيط رفاقت براي انسان خيلي سرنوشتساز است، دليلش اين است كه اثر آن اينگونه است كه اگر انتخاب رفيق و دوست بيحساب باشد، انسان را كور و كر ميكند و بدتر اينكه از او حمايت ميكند و به وادي عصبيت، يعني غيرت مذمومه كشيده ميشود.
* حميت، از جنود جهل
در باب عقل و جهل در كافي هست كه دارد: "الْإِنْصَافُ وَ ضِدَّهُ الْحَمِيَّةَ". تقابل را بين انصاف و حميت مطرح ميكند. من اينها را قبلاً بحث كردهام و الآن هم جاي بحثش نيست. ميخواستم اين نكته را بگويم كه حضرت انصاف را از جنود عقل ميداند، اما حميت را از جنود جهل ميشمارد؛ يعني انصاف از عقل نشأت ميگيرد و حميت از جهل نشأت ميگيرد. اينكه ميگويند قبل از آنكه ميخواهي با كسي رفاقت كني، ابتدا او را در روابط گوناگون اِختبار كن و بعد با او طرح محبّت بريز و به عنوان رفيق انتخابش كن، دليلش اين است كه اگر اين كار را نكني آخرِ سر چه به صورت گفتاري و چه رفتاري مُعين ظلم خواهي شد.
اين در محيط شخصي بود كه مطرح كرديم. فرض كنيد زيد ميخواهد با عَمرو رفاقت كند، ميخواهد انتخابش كند، بايد قبل از انتخاب برود از نظر ابعاد گوناگون اعتقادي و اخلاقي و رفتارياش تحقيق كند، ببيند چگونه است. در اينجا او ميفهمد كه چه چيزش درست است، چه چيزش نادرست است. براي اينكه هنوز به آن صورت كور و كر نشده است. امّا اگر منشأ انتخابش، جهل باشد، كور و كر ميشود و حميت و عصبيت جاهلي پيدا ميكند. حالا چه طرف مقابلش شخص باشد و چه گروه باشد.
* گروهگرايي و حزببازي، از مصاديق حميت جاهليه
اين خودش بحثي است كه تحت عنوان "گروهگرايي" مطرح است. آنجا ميگويند رفاقت و دوستي، اينجا ميگويند "گروهگرايي". حالا اين اجتماع، گاهي بر محور خانواده است، كه در روايات اسم آن را عشيره و قوم ميگذارند كه حضرت فرمود: "أَنْ يَرَى الرَّجُلُ شِرَارَ قَوْمِهِ خَيْراً مِنْ خِيَارِ قَوْمٍ آخَرِين". گاهي هم بر محور گروههايي است كه به قول ما جنبههاي اعتباري دارد و ـ نعوذ بالله ـ حزبي و حزببازي است. بنابراين بايد گفت: "اللّهم العن غير حزب اللّهي"؛ چون "حزبالله واقعي"، اجتماعشان بر محور ايمان است و جنبه حقيقي دارد و اعتباري نيست. بر خلاف ساير گروهگراييها و حزبگراييهايي كه انسان را كور و كر ميكند و بعد هم حمايتهاي حساب نشده و جاهلانه پيش ميآيد.
* مبارزه امام حسين (ع) با عصبيتهاي جاهليه
حالا كه بحث به اينجا رسيد ـ انشاءالله ـ اگر موفق شوم، دهه عاشورا در مورد مبارزه امام حسين (ع) با اين عصبيت جاهليه قوميه و غير آن صحبت ميكنم. چون من سالها است كه محور بحثم در دهه عاشورا، ابعاد گوناگون قيام امام حسين (ع) است و يكي از اساسيترين ابعاد حركت حسين (ع) مبارزه با عصبيت جاهليه قوميه و غير آن بود.
انتهاي پيام/ك/1
10:10 - 5 دسامبر 2010