تازهترين اظهارات «ابوالحسن نجفي» درباره «وزن شعر فارسي»
خبرگزاري فارس: ابوالحسن نجفي، عضو پيوسته فرهنگستان زبان و ادبيات فارسي، با موضوع «طبقهبندي وزنهاي شعر فارسي»، در بنياد ايرانشناسي به سخنراني پرداخت و تأكيد كرد كه مهمترين شرط هر نوع طبقهبندي وزنهاي شعر فارسي سهولت مراجعه است.
به گزارش خبرگزاري فارس، وي در ابتداي اين مراسم كه عصر ديروز برگزار شد، گفت: در شعر فارسي در حدود چهارصد وزن مختلف وجود دارد. مهمترين و مشكلترين مسئله عروض، از قديم تا امروز، طبقهبندي اين وزنها بوده است.
نجفي ادامه داد: كوششهاي عروض قديم با طرح دواير عروضي از عهده اين كار برنيامده است. در قرن اخير نيز كوششهاي چند تن از محققان ايراني و خارجي به نتيجه مطلوب نرسيده است. چرا اين كوششها تاكنون ناموفق بوده است، آيا راه سادهاي وجود دارد كه با آن بتوانيم اوزان شعر فارسي را طبقهبندي كنيم و از اين طريق به ساز و كار آنها دست يابيم؟ چرا عبارتي موزون است (مثلا: «فواره چون بلند شود سرنگون شود») و چرا عبارتي موزون نيست؟ (مثلا: «چون فواره بلند شود سرنگون شود»). تا نتوانيم به اين سؤال پاسخ دهيم نميتوانيم وزنها را طبقهبندي كنيم.
اين استاد زبان و ادبيات فارسي اضافه كرد: از آنجا كه در اشعار موجود فارسي، نزديك به چهارصد وزن متفاوت و مستقل وجود دارد، بنابراين، لزوم طبقهبندي وزنهاي شعر فارسي نخست به لحاظ كثرت آنهاست. كسي كه مثلا داراي ده تا سي مجلد كتاب باشد نيازي ندارد كه آنها را طبقهبندي كند، زيرا براي بازيافتن كتابي كافي است كه نگاهي به عنوان يك يك آنها بيفكند و مطلوب خود را به آساني به دست آورد، اما اگر تعداد كتابهايش بيش از اين مقدار باشد ناچار بايد آنها را به ترتيب خاصي، مثلا برحسب حروف الفايي عناوين كتابها، منظم كند تا وقت خود را بر سر اين جستجو به هدر ندهد.
وي افزود: از اين گذشته، علم اساسا عبارت است از طبقهبندي واقعيتها و در نتيجه، شناخت سلسله مراتب و رابطه آنها نسبت به يكديگر،البته زمينههاي بررسي علوم مفاوتاند، اما روش كار همه آنها يكسان است، بدين معني كه مشاهدهها و نمونهبرداريهاي فراوان صورت ميگيرد و در الگو يا الگوهايي مرتب ميشود كه نه تنها روابط متقابل واقعيتهاي موجود را توضيح ميدهد، بلكه واقعيتهاي آينده را نيز تا حدودي پيشبيني ميكند. بدين گونه با كمترين كوشش، بيشترين اطلاع به ذهن راه مييابد و در آن ضبط ميشود و امكان آزمودن فرضيهها را به دست ميدهد.
نجفي گفت: پس اگر عروض علم است، كه حتما چنين است، ناچار علاوه بر قواعد تقطيع وزنها بايد طبقهبندي آنها را نيز، چه از جنبه نظري و چه به صورت عملي به دست دهد.
وي افزود: اولين و مهمترين، و حتي ميخواهم بگويم تنها، شرط هر نوع طبقهبندي وزنهاي شعر فارسي سهولت مراجعه است. فقط آن طبقهبندي معتبر است كه بتواند فورا و مستقيما،و هر چه سريعتر و آسانتر، جوينده را به مطلوب خود و حتيالمقدور به جاي يگانهاي كه براي آن منظور شده است، راهنمايي كند. اهميت اين شرط فقط در فايده عملي آن نيست، بلكه خود نشانه درستي و استواري دستگاه طبقهبندي نيز هست.
نجفي گفت: يكي از دوستان من كه هم در شاعري و هم در عروض قديم و جديد دست دارد، سالها پيش غزلي بر وزن مستفعلن مفاعيلن فع سروده بود و گمان ميكرد كه اين وزن «نامطبوع» در شعر فارسي بيسابقه بوده است. چندي پيش، به هنگام تدريس عروض، با كمال تعجب آن را تصادفا در المعجم بازيافت: تركان نغز نيكو ديدار/ چابك سوار شيرين رفتار. (المعجم، ص 153) و پي برد كه در حقيقت ميبايست شعر خود را بر مفعول فاعلاتن مفعول (بحر مضارع مسدس مخنق مقصور) تقطيع كرده باشد. در اين صورت هم معلوم نبود كه با مراجعه به المعجم يا هر كتاب ديگري در عروض سنتي ميتوانست جواب خود را به آساني به دست آرود. اين اشتباه دراز مدت، آن هم از جانب كسي كه در علم عروض تبحر دارد، ما را به اين فكر مياندازد كه عروض سنتي ابزار كارآمد و آساني براي بازيافتن وزنها به دست ما نداده است.
اين عضو پيوسته زبان و ادب فارسي، اظهار داشت: آيا هيچكدام از كتابهاي جديد عروض ميتواند مدعي شود كه در اين زمينه از عروض سنتي كارآمدتر است؟ بعيد است. هنگامي كه «نادر نادرپور» دو وزن بيسابقه زير را در اشعار خود به كار ميبرد: مسي به رنگ شفق بودم/ زمان سيه شدنم آموخت/ در دل ظلمت شب ديوي است/ كه به من بسته نگاهش را، كدام يك از طبقهبنديهاي موجود و كتابهاي عروض ميتوانند آنا به او بگويند كه بر اين دو وزن هيچ شاعر ديگري، چه در گذشته و چه امروز، شعري نساخته است؟ وظيفه طبقهبندي نيز همين است كه شاعر را به سابقه وزنهايي كه به كار ميبرد راهنمايي كند. هنگامي كه شاعر چيره دستي چون «سيمين بهبهاني» كه در ابداع اوزان بكر ميتوان او را با مولوي مقياس كرد، غزلي با اين مطلع ميسرايد: سازش مپسنديد با هيچ بهانه/ كز خون شهيدان رودي است روانه. و چه بسا وزن آن را تازه ميپندارد، طبقهبنديهاي موجود بايد او را سريعا راهنمايي كنند كه نمونه آن را در قديم وجود داشته است: زان نفخه كه شد جفت با تربت آدم، از خاك برآمد بر چرخ معظم(مولوي).
وي افزود: هنگامي كه عزل ديگري با اين مطلع ميسرايد: باد فتح غروب را در فضا جار ميكشد/ روز اندام خسته را سوي ديوار ميكشد.
بايد بتوانند به او بگويند كه تا زمان اديب الممالك فراهاني نمونهاي از آن وجود نداشته است: نوجوان مرا فلك خون دل ريخت در اياغ/ نو نهال مرا سپهر كند از بن به طرف باغ. يا وزن غزل ديگر او را با اين مطلع: دانه دانه سرخي و سبزي پرستاره كرده فضا را/ شعله شعله گرد سرم بين رقص تند دايرهها را. همچنين اين وزن را قبلا يكي از شاعران معاصر به كار برده است: ميروم دگر ز ديارت خيز و توشه سفرم كن/ دل كه شد لبالب دردت خون به ساغر جگرم كن (م. اميد)
نجفي گفت: اما سيمين بهبهاني در غزلهاي ديگري با اين مطلعها: سر و سبز شكيبآموز غمگسار تو خواهد شد/ برگ سبزي اگر دارد هم نثار تو خواهد شد. بر سفره چرمين امشب يك نامه و يك دفتر كو/ يك سطر به تنهايي نه يك واژه تنهاتر كو. آه اين چه پيوند است ضرب رقم در هيچ/ حاصل چه خواهم داشت يك هيچ و ديگر هيچ، واقعا به وزنهاي تازهاي دست يافته است كه به احتمال قريب به يقين هيچ نمونهاي از آنها، در آثار شاعران گذشته و امروز، ديده نميشود. اگر طبقهبنديهاي موجود از عهده اين راهنمايي بر نيايند، كه بر نميآيند، پس در حقيقت فايدهاي بر آنها مترتب نيست.
نجفي ادامه داد: سخن از وزنهاي «بيقاعده» و «نامطبوع» نيست كه هرگز حد و مرزي براي ابداع آنها نميتوان مشخص كرد. همه اين وزنهايي كه نام بردم با همه تازگي براي هر گوش فارسي زباني، پس از اندكي آشنايي، مقبول و پسنديدهاند. از شعر امروز ميگذرم. حتي در اشعار قدما وزنهاي بسياري هست كه هيچ يك از كتابهاي عروض قديم يا جديد توجهي به آنها نكرده است. به يك نمونه در اين بيت زير اشاره ميكنم: به دو چشم تو كه تا زندهام/ تو خداوندي و من بندهام (انوري). تاكنون هيچ كتابي در عروض به وزن بيسابقه و منحصر به فرد اين شعر (فعلاتن فعلاتن فعل) توجهي نكرده است مگر «مجموعه اوزان» فرزاد كه آن هم تقطيع آن را به غلط بر مفاعيلتن دو بار (وزن 171) ميپندارد!
وي در پايان گفت: فين تيسن، در طي مقاله خود، چند بار يادآوري ميكند كه «الول ساتن» تا امروز بهترين دستگاه را براي طبقهبندي وزنهاي شعر فارسي بنا كرده است. طبقهبندي الولساتن چه بسا تا امروز، يعني در مقايسه با طبقهبنديهاي موجود،چنين باشد. اما مسملا براي طبقهبندي مطلوب بايد منتظر فردا بمانيم. آيا از اين سخن فين تيسن ميتوان اميد داشت كه احيانا خود او از عهده اين مهم برآمده باشد؟
ابوالحسن نجفي در سال 1308 در اصفهان به دنيا آمده و تحصيلات ابتدايي و متوسطه را در همان شهر گذرانده است. تحصيلات دانشگاهي را در تهران، دانشكده ادبيات و دانشسراي عالي، رشته زبانهاي خارجي، به پايان برده و سپس به خارج رفته و تحصيلات خود را در رشته زبان شناسي در دانشگاه سوربن پاريس ادامه داده است.
نجفي پس از بازگشت به ايران به كار تحقيق و تدريس در دانشكده ادبيات اصفهان و سپس در دانشكده ادبيات تهران، رشته زبانشناسي، پرداخته است. از سال 1330 تاكنون علاوه بر مقالات بسيار، كتابهايي نيز تأليف كرده است از جمله: غلط ننويسم، فرهنگ دشواريهاي زبان فارسي، مباني زبانشناسي و كاربرد آن در زبان فارسي (1371)، فرهنگ فارسي عاميانه (1378)، همچنين كتابهاي متعددي ترجمه كرده است كه بعضي از آنها از اين قرار است: شيطان و خدا، گوشه نشينان آلتونا، ادبيات چيست، درباره نمايش (هر چهار اثر از ژان پل سارتر)، كاليگولا (از آلبركامو)، نژاد و تاريخ ( از لوي استروس)، ضد خاطرات (از آندره مالرو)، خانواده تيبو (از روژه مارتن دوگار)، شازده كوچولو (از آنتوان دو سنت اگزوپري) و بيست و يك داستان (از نويسندگان مختلف).
انتهاي پيام/ش
09:54 - 11 تیر 1386