زیارت، نه گردشگری مذهبی
در مطالعات توسعه شهری، بهویژه در حوزههای فرهنگی و اقتصادی، «گردشگری مذهبی» بهعنوان یکی از گونههای شناختهشده گردشگری، جایگاه قابل توجهی یافته است. این اصطلاح، در تعریف رایج، به سفرهایی اطلاق میشود که با انگیزههای دینی، زیارتی یا مشارکت در مناسک مذهبی صورت میپذیرد. با این حال، در نسبت با شهرهایی چون قم، که واجد جایگاه معنوی، تربیتی و تمدنی در جهان تشیع هستند، بهکارگیری این اصطلاح با چالشهای مفهومی، فرهنگی و هویتی مواجه است.از منظر زبانشناسی اجتماعی، واژه «گردشگری» در زبان فارسی و در ذهن مخاطب عمومی، حامل بار معنایی مرتبط با تفریح، سرگرمی، مصرف فرهنگی و تجربه سبک زندگی است. این بار معنایی، هرچند در ادبیات تخصصی ممکن است خنثی تلقی شود، در بافت فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و بهویژه در شهر قم، میتواند منجر به تقلیل جایگاه زیارت و تضعیف شأن معنوی اماکن مقدس نظیر حرم حضرت معصومه (سلاماللهعلیها) و مسجد مقدس جمکران شود. اطلاق عنوان «گردشگر مذهبی» به زائر، نوعی جابهجایی مفهومی است که ممکن است پیامدهای تربیتی و فرهنگی ناخواستهای در پی داشته باشد.
در مقابل، مفهوم «زیارت» در سنت اسلامی، بهویژه در مکتب تشیع، فراتر از یک سفر دینی است و بهعنوان یک تجربه عبادی، معنوی، تربیتی و اجتماعی شناخته میشود. زیارت شامل حضور قلبی، ارتباط با اولیای الهی، توبه، دعا و بازسازی هویت دینی فرد و جامعه است. این تجربه با مؤلفههایی چون ادب زیارت، نیت خالص، آداب حضور در حرم و پیوند با تاریخ و معارف اهل بیت همراه است. از اینرو، جایگزینی واژه «زیارت» با «گردشگری مذهبی» نوعی تقلیل معنوی و تغییر چارچوب مفهومی محسوب میشود که با روح حاکم بر شهرهای اسلامی خصوصا شهرهای مذهبی نظیر قم و مشهد ناسازگار است.برای مثال قم، بهعنوان مرکز علمی حوزههای علمیه، قطب تولید اندیشه دینی و مقصد زیارتی جهان تشیع، واجد هویتی متمایز از شهرهای گردشگرپذیر است. زائران این شهر، نه برای تجربه سبک زندگی یا مصرف فرهنگی، بلکه برای تجدید عهد با اهل بیت، بهرهگیری از فضای معنوی و مشارکت در محافل علمی و دینی به قم سفر میکنند. بنابراین، سیاستگذاری فرهنگی و شهری در قم باید بر مبنای مفهوم «زیارت» طراحی گردد، نه بر اساس الگوهای رایج گردشگری.از منظر سیاستگذاری عمومی، استفاده از اصطلاح «گردشگری مذهبی» در سیاست گذاری توسعه شهری، ممکن است موجب ورود الگوهای اجرایی، تبلیغاتی و اقتصادیای شود که با بافت فرهنگی شهرها همخوانی ندارد. طراحی تورهای تفریحی، تبلیغات تجاری در حریم اماکن مقدس یا تولید محتوای سبکنگر برای جذب گردشگر، میتواند به تضعیف شأن زیارتی شهر منجر شود. در مقابل، تمرکز بر مفهوم «زیارت» امکان طراحی برنامههایی با محوریت تربیت دینی، تجربه معنوی و ارتقاء معرفت زائر را فراهم میسازد.
از منظر ادبیات دینی نیز، واژه «زیارت» در متون اسلامی، روایات اهل بیت و ادبیات عرفانی، جایگاهی قدسی، تاریخی و معنایی دارد که قابل جایگزینی با واژهای عمومی چون «گردشگری» نیست. در فرهنگ شیعی، زیارت نهتنها یک عمل عبادی، بلکه سفری روحانی، بازگشتی به خویشتن و پیوندی با تاریخ و هویت جمعی است.در نتیجه، پیشنهاد میشود که در تدوین اسناد توسعه شهری ، بهویژه در حوزههای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی، از اصطلاح «گردشگری مذهبی» با دقت و حساسیت بیشتری استفاده شود. در مواردی که به تجربه زیارتی، حضور در اماکن مقدس و تعامل معنوی با فضای شهر اشاره میشود، واژه «زیارت» بهعنوان جایگزین مفهومی مناسبتر بهکار گرفته شود. این جایگزینی، نه صرفاً اصلاحی واژگانی، بلکه بازسازیای مفهومی است که میتواند به حفظ شأن فرهنگی شهر، ارتقاء تجربه زائر و تقویت هویت دینی منجر گردد.
18:01 - 11 مهر 1404