پهلوی چگونه سیستان و بلوچستان را قربانی منافع آمریکا و انگلیس کرد؟
رضا پهلوی در حالی از تبدیل سیستان و بلوچستان به «سیلیکون ولی» سخن گفته است که تاریخ معاصر نشان میدهد پهلوی اول و دوم با اقدامات خائنانه در قبال حقابه رود هیرمند، یکی از مهمترین عاملان بحرانهای زیستمحیطی کنونی در این منطقه هستند.
به گزارش خبرنگار سیاسی فارس، رضا پهلوی اخیرا در یکی از کنفرانسهای خود با طرح ادعاهای متوهمانه، از تبدیل سیستان و بلوچستان به «سیلیکون ولی» سخن گفته است. این در حالی است که بررسی تاریخ معاصر منطقه به وضوح نشان میدهد یکی از مهمترین عوامل ایجاد بحرانهای زیست محیطی کنونی در سیستان و بلوچستان، اقدامات خائنانه پهلوی اول و دوم در قبال حقابه رود هیرمند بوده است. سیستان که در دوران باستان و تا پیش از ورود استعمار به عنوان انبار غله ایران شناخته میشد، از زمان دخالتهای استعماری انگلیس و تشکیل کشور افغانستان و ایجاد اختلال در بهرهبرداری ایران از رود هیرمند، با بحرانهای شدید زیستمحیطی، خشکسالی و حتی مشکلات تامین غذا مواجه شده است. سابقه تاریخی اختلافات مرزی و آبی ریشه اختلافات آبی ایران و افغانستان بر سر هیرمند را میتوان از سال ۱۸۷۱ میلادی پیگیری کرد. در این دوره، ژنرال انگلیسی گلد اسمیت برای تقسیم بلوچستان و ایجاد مرزهای جدید، رژیم مرزی موسوم به «رژیم گلد اسمیت» را ترسیم کرد. این رژیم مرز ایران و خانات کلات (بخشی از پاکستان کنونی) را از گواتر تا کوهک تعیین کرد و عملا زمینهساز آغاز اختلافات آبی با افغانستان شد.
در سال ۱۸۷۳ با امضای پیمان پاریس، امارات کابل، هرات و قندهار از خاک ایران جدا شدند و از همان زمان، اختلافات بر سر آب هیرمند میان دو کشور شکل گرفت. در معاهدات اولیه پس از تاسیس افغانستان، حقابه به صورت ۵۰-۵۰ میان دو کشور تقسیم شده بود که این تقسیم مورد پذیرش ایران بود. اما پس از حمله دوست محمد خان به سیستان و تداوم حکومت وی تا زمان رضاشاه، این نسبت به یک سوم برای ایران و دو سوم برای افغانستان تغییر یافت. این تغییر رژیم حقوقی توسط ژنرال انگلیسی مکماهون اعمال شد؛ همان ژنرالی که خط مکماهون را بین هند و چین ترسیم کرد و زمینه اختلافات مرزی آن منطقه را ایجاد نمود.در سال ۱۹۰۵ (دوران مظفرالدین شاه قاجار و نخستوزیری عینالدوله)، این تقسیمبندی یک سوم به ایران تحمیل شد و با وجود مخالفت مظفرالدین اما مسئله همچنان ادامه یافت. خیانت پهلوی اول در دهه ۱۳۱۰ شمسی و در آستانه جنگ جهانی دوم، با نفوذ گسترده انگلیس در منطقه، پیمان سعدآباد با حضور آتاتورک (ترکیه)، ملک غازی (عراق)، رضاشاه (ایران) و ظاهرشاه (افغانستان) منعقد گردید. هدف این پیمان، حل اختلافات مرزی میان چهار کشور بود. در جریان این پیمان، ایران مناطقی مانند دشت ناامید را به افغانستان واگذار کرد و در مقابل، سهم ۵۰ درصدی از هیرمند با شرطی که افغانستان حق ساخت کانال بالا دستی را دارد، را به دست آورد که با وجود این شرط، آب موجود تقسیم میشد و چیزی به ایران نمیرسید.
خیانت پهلوی دوم پس از جنگ جهانی دوم و اشغال ایران، رژیم محمدرضا پهلوی که قدرت مانور محدودی داشت، نتوانست در برابر فشارهای خارجی مقاومت کند. در دوران جنگ سرد، افغانستان به دلیل اینکه نقطه اتصال به ایران و خاورمیانه در غرب، چین در شرق، شوروی در شمال و شبهقاره هند در جنوب، اهمیت استراتژیک فوقالعادهای داشت و ایالات متحده و شوروی برای اعمال نفوذ در افغانستان رقابت شدیدی داشتند. از اواخر دهه ۲۰ شمسی، سدهایی مانند سد کجکی بر روی هیرمند با کمکهای فنی آمریکا و شوروی ساخته شد و در سال ۱۳۳۲ به بهرهبرداری رسید. ایران در آن مقطع به دلیل ضعف موقعیتی رژیم پهلوی، نتوانست اعتراض موثری داشته باشد. اوج این روند خائنانه در سال ۱۳۵۱ شمسی (۱۹۷۳ میلادی) رقم خورد. در این سال، تحت فشارهای آمریکا برای جلوگیری از نزدیک شدن ظاهرشاه به بلوک کمونیستی، امیرعباس هویدا نخستوزیر رژیم پهلوی، قراردادی با موسی شفیق نخستوزیر افغانستان امضا کرد. این قرارداد، رژیم حقوقی هیرمند را از حالت درصدی به مقداری تغییر داد و سهم ایران را به ۶ مترمکعب در ثانیه (حدود ۸۲۰ میلیون مترمکعب در سال) محدود کرد. این مقدار بسیار ناچیز بود و عملا ۷.۵ برابر کاهش نسبت به برخی توافقات قبلی به شمار میرفت و پهلویها در ادامه سیاستهای استعماری بیگانگان، حق حیاتی سیستان را قربانی کردند.
پیامدهای فاجعهبار از همان زمان تاسیس افغانستان و تشدید اختلافات بر سر هیرمند، سیستان از یک منطقه حاصلخیز و تمدنساز به کانون بحران زیستمحیطی تبدیل شد. شهر سوخته به عنوان شاهد تمدن کهن، نشاندهنده شکوفایی سابق این منطقه است، اما با خشک شدن هامون، ریزگردها، تغییرات اقلیمی، مهاجرت و مشکلات فرهنگی و اجتماعی گریبانگیر سیستان و بلوچستان شد. امروزه مسئله هیرمند فراتر از آب شرب، به کشاورزی، کنترل ریزگردها و حتی امنیت ملی مربوط میشود. رژیم پهلوی با امضای قراردادهای یکطرفه تحت فشار استعمار و امپریالیسم، زمینه این فاجعه را فراهم کردند.
جدیدترین و مهمترین اخبار سیاسی، دفاعی و امنیتی را با دنبال کردن صفحه سیاست (اینجا) بخوانید.
16:08 - 21 مه 2026
0 بازدید
