از ایران تا قطب جنوب؛ همکاری علمی پژوهشگران ایرانی در پروژهای مرجع برای آینده علوم زمین
در یکی از مهمترین دستاوردهای علمی پژوهشگران ایرانی در عرصه بینالمللی، جمعی از دانشمندان ایران با همکاری پژوهشگرانی از چند کشور جهان، موفق به انتشار پژوهشی مرجع درباره آینده اکتشافات معدنی و نقشهبرداری زمینشناسی در مناطق صعبالعبور شدند. در این همکاری علمی، پروفسور امین بیرانوندپور، دکتر عادل شیرازی، دکتر عارف شیرازی و دکتر ساره صدیق در کنار پژوهشگران برجسته بینالمللی، با ارائه راهکارهای نوین مبتنی بر سنجش از دور و هوش مصنوعی، چشماندازی تازه برای تحول در اکتشاف منابع معدنی ترسیم کردهاند؛ پژوهشی که میتواند مسیر مطالعات زمینشناسی در یکی از ناشناختهترین مناطق کره زمین را دگرگون سازد و جایگاه دانشمندان ایرانی را در تولید دانش مرجع جهانی بیش از پیش نمایان کند.
انتشار این مقاله را میتوان یکی از شاخصترین نمونههای حضور پژوهشگران ایرانی در پروژههای علمی بینالمللی طی سالهای اخیر دانست؛ پژوهشی که نتیجه همکاری دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی چند کشور بوده و به بررسی یکی از دشوارترین موضوعات علوم زمین، یعنی نقشهبرداری زمینشناسی قاره جنوبگان، پرداخته است. جنوبگان به دلیل پوشش گسترده یخ، شرایط اقلیمی بسیار سخت و محدودیتهای جدی در عملیات میدانی، همواره یکی از ناشناختهترین مناطق زمین از منظر زمینشناسی محسوب میشود. از همین رو، استفاده از فناوریهای نوین سنجش از دور، تصاویر ماهوارهای، دادههای چندطیفی و ابرطیفی، یادگیری ماشین، یادگیری عمیق و هوش مصنوعی به عنوان راهکاری برای افزایش دقت مطالعات زمینشناسی، در سالهای اخیر مورد توجه گسترده جامعه علمی جهان قرار گرفته است. مقاله منتشرشده با مرور ساختاریافته دهها پژوهش معتبر بینالمللی، ضمن تحلیل نقاط قوت و ضعف فناوریهای موجود، مسیر آینده تحقیقات در این حوزه را ترسیم کرده و چارچوبی جامع برای تلفیق دادههای سنجش از دور، دادههای ژئوفیزیکی و اطلاعات زمینشناسی ارائه میدهد؛ موضوعی که میتواند در سالهای آینده، تحول چشمگیری در اکتشاف ذخایر معدنی در مناطق صعبالعبور جهان ایجاد کند.
موضوع این پژوهش تنها به معرفی فناوریهای نوین محدود نمیشود، بلکه با نگاهی انتقادی، عملکرد انواع سامانههای سنجش از دور از جمله Landsat، ASTER، Sentinel، دادههای ابرطیفی، تصاویر راداری و سامانههای نسل جدید ماهوارهای را در مطالعات زمینشناسی جنوبگان ارزیابی کرده است. نویسندگان نشان میدهند که اگرچه طی دو دهه اخیر پیشرفتهای قابل توجهی در حوزه پردازش تصاویر ماهوارهای رخ داده، اما همچنان چالشهایی نظیر محدود بودن دادههای میدانی، شرایط سخت اقلیمی، پوشش برف و یخ، سایههای توپوگرافی و کمبود دادههای آموزشی مستقل، دقت بسیاری از مدلهای هوش مصنوعی را کاهش میدهد. از همین رو، این مقاله پیشنهاد میکند که آینده اکتشافات زمینشناسی بر پایه تلفیق چندمنظوره دادههای ماهوارهای، اطلاعات ژئوفیزیکی، دادههای ژئوشیمیایی، روشهای یادگیری ماشین، هوش مصنوعی توضیحپذیر و چارچوبهای استاندارد اعتبارسنجی بنا شود؛ رویکردی که میتواند علاوه بر جنوبگان، در بسیاری از مناطق معدنی جهان نیز مورد استفاده قرار گیرد و افق تازهای در اکتشاف منابع معدنی عمیق ایجاد کند.
اهمیت این دستاورد علمی زمانی آشکارتر میشود که بدانیم جنوبگان نهتنها یکی از آخرین مرزهای ناشناخته زمینشناسی جهان محسوب میشود، بلکه به دلیل شرایط خاص زیستمحیطی، قوانین بینالمللی و دشواری دسترسی، امکان انجام مطالعات میدانی گسترده در آن بسیار محدود است. از این رو، جامعه علمی جهان طی سالهای اخیر تمرکز ویژهای بر توسعه فناوریهای غیرمستقیم مانند سنجش از دور، تحلیل دادههای چندمنظوره و مدلهای مبتنی بر هوش مصنوعی داشته است. مقاله مشترک پژوهشگران ایرانی و بینالمللی نیز دقیقاً در همین راستا، ضمن بررسی انتقادی صدها منبع علمی، نشان میدهد که آینده مطالعات زمینشناسی در چنین مناطق دورافتادهای، بیش از هر زمان دیگری به تلفیق هوشمند دادههای ماهوارهای، اطلاعات ژئوفیزیکی، مدلهای یادگیری ماشین، شبکههای عصبی عمیق و الگوریتمهای هوش مصنوعی توضیحپذیر وابسته خواهد بود. این پژوهش همچنین تأکید میکند که استفاده از فناوریهای نوظهوری همچون تصاویر ابرطیفی، پهپادهای مجهز به حسگرهای پیشرفته، مأموریتهای نسل جدید ماهوارهای و چارچوبهای استاندارد اعتبارسنجی میتواند دقت نقشهبرداری زمینشناسی و شناسایی واحدهای سنگی را به شکل محسوسی افزایش دهد. از نگاه کارشناسان، چنین مطالعاتی تنها محدود به جنوبگان نیست و میتواند در مناطق کوهستانی، بیابانی، جنگلی و سایر نواحی صعبالعبور جهان نیز بهعنوان الگویی برای توسعه اکتشافات معدنی آینده مورد استفاده قرار گیرد؛ موضوعی که ارزش علمی این همکاری بینالمللی را دوچندان میکند.
یکی از نکات برجسته این همکاری علمی، حضور اثرگذار پژوهشگران ایرانی در کنار چهرههای شناختهشده علوم زمین جهان است. پروفسور امین بیرانوندپور که طی سالهای اخیر به عنوان یکی از پژوهشگران فعال حوزه سنجش از دور، پردازش تصاویر ماهوارهای و کاربرد هوش مصنوعی در علوم زمین شناخته میشود، در این پروژه علاوه بر مشارکت در ایدهپردازی و تدوین علمی مقاله، نقش مهمی در هدایت مسیر پژوهش و بازنگری علمی آن ایفا کرده است. در کنار وی، دکتر عادل شیرازی با تمرکز بر مباحث روششناسی، تحلیلهای تخصصی زمینشناسی و اکتشاف مواد معدنی، بخشی از مسئولیتهای علمی پروژه را بر عهده داشته و دکتر عارف شیرازی نیز با مدیریت منابع پژوهشی، هماهنگیهای اجرایی و مشارکت در بازبینی و تکمیل نسخه نهایی مقاله، نقش مؤثری در پیشبرد این همکاری بینالمللی ایفا کرده است. مشارکت پژوهشگران ایرانی در کنار دانشمندانی از مالزی و عربستان نمونهای موفق از همافزایی علمی میان پژوهشگران کشورهای مختلف برای پاسخگویی به مسائل پیچیده علوم زمین به شمار میرود. این سطح از همکاریهای فرامرزی، علاوه بر ارتقای کیفیت پژوهش، زمینه انتقال دانش، توسعه فناوری و شکلگیری شبکههای علمی پایدار را نیز فراهم میکند.
کارشناسان معتقدند انتشار چنین مقالاتی تنها یک موفقیت پژوهشی نیست، بلکه نمادی از افزایش نقش دانشمندان ایرانی در تولید دانش مرجع در حوزه علوم زمین و فناوریهای نوین اکتشاف به شمار میرود. امروزه رقابت جهانی در حوزه اکتشاف مواد معدنی، بیش از گذشته بر پایه تحلیل کلاندادهها، هوش مصنوعی، سنجش از دور، مدلسازی سهبعدی و تصمیمگیری دادهمحور استوار شده است و کشورهایی که بتوانند در توسعه این فناوریها سهم مؤثری داشته باشند، در آینده صنعت معدن نیز جایگاه برتری خواهند داشت. انتشار چنین مقالاتی در مجلات بینالمللی معتبر، علاوه بر افزایش اعتبار علمی پژوهشگران، فرصتهای تازهای برای شکلگیری پروژههای مشترک، جذب سرمایههای پژوهشی، توسعه فناوری و همکاریهای دانشگاهی میان ایران و سایر کشورهای جهان ایجاد میکند. حضور پروفسور امین بیرانوندپور، دکتر عادل شیرازی، دکتر عارف شیرازی و دکتر ساره صدیق در این همکاری بینالمللی نیز نشان میدهد که ظرفیت علمی پژوهشگران ایرانی در حوزههای راهبردی علوم زمین، هوش مصنوعی و سنجش از دور، قابلیت ایفای نقش در پروژههای بزرگ جهانی را دارد و میتواند در آینده به توسعه فناوریهای نوین اکتشاف، مدیریت منابع طبیعی و افزایش بهرهوری در صنایع معدنی منجر شود.علاقمندان میتوانند این مقاله را در ذیل دریافت نمایند.https://doi.org/10.1016/j.rsase.2026.102158Remote sensing for Antarctic geological mapping: Evidence, validation challenges and future directions#ایران #علم #دانشگاه #معدن #اکتشاف #قطب #وزارتین #مالزی #عربستان
11:36 - 20 تیر 1405
