علم؟ نه! ممنونم! من آشنا دارم؛ افشای سیستم معیوب در دانشگاهها
انتقادات از روند جذب/ارتقاء اعضای هیئت علمی در کشور وارد فاز تازهای شده است؛ جایی که به گفته دکتر عادل شیرازی، برخی افراد با کارنامههای ضعیف پژوهشی و استنادات حداقلی، نهتنها جذب دانشگاههای برتر شدهاند، بلکه پس از سالها به جایگاه دانشیاری نیز رسیدهاند؛ اتفاقی که از نگاه او «نشانه یک بحران عمیق در عدالت علمی» است.
در سالهای اخیر، زمزمههایی که زمانی در محافل خصوصی دانشگاهی شنیده میشد، امروز به یک فریاد عمومی تبدیل شده است؛ فریادی علیه روندی که به گفته دکتر عادل شیرازی، «نهتنها علمی نیست، بلکه بهطور سیستماتیک علیه نخبگان واقعی عمل میکند.» وی در گفتوگویی صریح با خبرنگار ما، وضعیت جذب هیئت علمی در برخی دانشگاههای کشور را «آمیختهای از رانت، روابط و بیتوجهی آشکار به شاخصهای علمی» توصیف میکند. به گفته او، در شرایطی که استانداردهای جهانی بر پایه شاخصهایی مانند تعداد مقالات معتبر، میزان استناد، H-index و اثرگذاری علمی تعریف شدهاند، در برخی موارد شاهد جذب افرادی هستیم که حتی حداقلهای این شاخصها را نیز ندارند. او با لحنی تند میگوید: «وقتی معیارها از علم جدا شود، نتیجهاش همین وضعیتی است که امروز میبینیم؛ دانشگاهی که باید مرکز نخبگان باشد، به محل عبور افراد کمکار تبدیل شده است.»دکتر شیرازی با ارائه مثالی تکاندهنده، عمق فاجعه را اینگونه توضیح میدهد: «امروز در دانشگاههای سطح یک کشور، اساتیدی داریم که بیش از ۱۵ سال سابقه تدریس دارند، اما مجموع استنادات آنها به زحمت به ۳۵۰ میرسد؛ با مقالاتی که از نظر کیفیت نیز محل تردید جدی است، اما همین افراد به مرتبه دانشیاری رسیدهاند.» او این وضعیت را «یک زنگ خطر جدی برای نظام علمی کشور» میداند و تأکید میکند که در بسیاری از دانشگاههای معتبر دنیا، چنین رزومهای حتی برای استخدام اولیه نیز کافی نیست، چه برسد به ارتقاء. به گفته وی، این اختلاف فاحش میان استانداردهای جهانی و عملکرد داخلی، نشاندهنده شکاف عمیقی است که اگر اصلاح نشود، آینده علمی کشور را با بحران مواجه خواهد کرد.
وی در ادامه با اشاره به شاخصهای علمی، میگوید: «علم عدد دارد، شاخص دارد، قابل اندازهگیری است؛ نمیشود کسی با حداقل خروجی علمی، در کنار پژوهشگری با صدها مقاله و هزاران استناد قرار بگیرد و هر دو را در یک سطح دید.» دکتر شیرازی تأکید میکند که شاخصهایی مانند H-index، تعداد مقالات Q1، میزان همکاریهای بینالمللی، ارجاعات واقعی و حتی کیفیت ژورنالها، ابزارهایی هستند که در دنیا برای جلوگیری از همین بیعدالتیها تعریف شدهاند. اما به گفته او، وقتی این شاخصها نادیده گرفته میشوند، «جای نخبه و غیرنخبه عوض میشود و این یعنی فروپاشی تدریجی اعتبار علمی.»او با صراحت بیشتری به ریشههای این بحران اشاره میکند: «مشکل فقط ضعف علمی نیست؛ مشکل اصلی، ساختارهایی است که اجازه میدهد روابط جای ضوابط را بگیرد.» به گفته دکتر شیرازی، در برخی موارد، فرآیندهای جذب و ارتقاء بهگونهای طراحی یا اجرا میشوند که امکان اعمال نفوذ، توصیه و حتی رانت فراهم است. وی میگوید: «وقتی یک سیستم شفاف نباشد، طبیعی است که افراد ضعیف با تکیه بر ارتباطات بالا بیایند و افراد قوی کنار زده شوند.» او این وضعیت را «خیانت به نسل آینده» توصیف میکند، چرا که خروجی چنین دانشگاههایی، نیروی انسانی ضعیفتری خواهد بود.
دکتر شیرازی در بخش دیگری از این گفتوگو به پیامدهای فرهنگی این روند اشاره میکند و میگوید: «بدتر از جذب افراد ضعیف، این است که همین افراد به مرور به مدعی تبدیل میشوند.» او توضیح میدهد که وقتی فردی بدون پشتوانه قوی علمی وارد سیستم میشود، برای تثبیت جایگاه خود، ناچار به ایجاد یک تصویر اغراقآمیز از توانمندیهایش است. «اینجاست که مدعیگری شکل میگیرد؛ افرادی که نهتنها تولید علم ندارند، بلکه در جایگاه داور و تصمیمگیر هم قرار میگیرند و مسیر را برای نخبگان واقعی میبندند و گاها با نقدهای بی پایه نخبگان را تخریب میکنند.» به گفته او، این چرخه معیوب، یکی از خطرناکترین آسیبهایی است که میتواند یک نظام علمی را از درون تهی کند.وی با بیان جملهای صریح و ماندگار میگوید: «دانشگاه اگر بر پایه عدالت علمی نباشد، دیگر دانشگاه نیست؛ یک ساختمان است با مدرکسازی.» او تأکید میکند که ادامه این روند، باعث افزایش مهاجرت نخبگان، کاهش کیفیت آموزش، افت رتبههای بینالمللی و در نهایت بیاعتمادی عمومی به نظام آموزش عالی خواهد شد. به گفته دکتر شیرازی، «نخبهای که دیده نمیشود، یا مهاجرت میکند یا منزوی میشود؛ و هر دو برای کشور خسارت است.»
در پایان، دکتر عادل شیرازی راهکارهایی مشخص برای اصلاح این وضعیت ارائه میدهد. او تأکید میکند که فرآیند جذب هیئت علمی باید کاملاً شفاف و مبتنی بر دادههای قابل راستیآزمایی باشد؛ تمامی رزومهها باید بهصورت عمومی منتشر و توسط نهادهای مستقل علمی بررسی شوند. وی پیشنهاد میکند که حداقلهای سختگیرانهای برای شاخصهایی مانند H-index، تعداد استناد، کیفیت مقالات و همکاریهای بینالمللی تعیین شود و هیچ استثنایی در این زمینه پذیرفته نشود. همچنین، حضور ناظران مستقل خارج از دانشگاه در فرآیندهای جذب و ارتقاء، میتواند از شکلگیری رانت و پارتی جلوگیری کند. او در پایان هشدار میدهد: «اگر امروز رانت را از دانشگاه حذف نکنیم، فردا باید با علم در کشور خداحافظی کنیم.»#دانشگاه #ایران #رانت #جذب #هیئت_علمی #نخبگان #باید_برخاست
15:35 - 10 تیر 1405
