بحرانسازی از مکانیسم ماشه به سبک رسانهها
مکانیسم ماشه که ظریف روزگاری منکر وجود این بند در برجام بود، امروز در روایت رسانههای همسو به ابزاری برای بحرانسازی بدل شده است؛ تلاشی که در پی فاجعهسازی از آن و سوق دادن افکار عمومی به پذیرش مذاکره بر سر توان دفاعی کشور است.
خبرگزاری فارس _ گروه رسانه : در حالی که علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در مصاحبه تلویزیونی شامگاه پنجشنبه سوم مهر تأکید کرد که ۹۵ درصد تحریمهای ناشی از مکانیسم ماشه همان تحریمهای ثانویه آمریکاست که ایران سالهاست با آنها دستوپنجه نرم میکند و تنها پنج درصد تفاوت دارد، برخی رسانههای داخلی طی دو ماه گذشته با گزارشهای میدانی متعدد و مصاحبههای جهتدار، نوسانات بازارهای طلا، سکه و دلار را پیشاپیش به این سازوکار گره زده و تصویری از بحران قریبالوقوع ترسیم کردهاند تا با ایجاد تشویش و اضطراب روانی در اذهان عمومی، ذهنیتی القا کنند که نباید اجازه فعالسازی ماشه را داد و ایران باید علیرغم بدعهدیهای مکرر طرفهای برجام، دوباره تسلیم خواستههای آنها شود؛ غافل از اینکه از ترس مرگ که نمیشود خودکشی کرد، و این رویکرد رسانهای خود بیش از تحریمهای واقعی، به التهاب اقتصادی و سیاسی دامن زده است.این رسانهها که از حامیان سرسخت برجام و همسو با دولت هشت ساله حسن روحانی بودند، رویهای را در پی گرفتند که به نظر میرسد تعمدی برای فاجعهسازی درباره فعالسازی مکانیسم ماشه قبل از اجرایی شدن غیرقانونی این بند برجام است.
در روزگاری که محمدجواد ظریف، رئیس هیئت مذاکرهکننده ایران در دولت روحانی و گیرنده مدال افتخار از حسن روحانی، وجود بند اسنپبک(مکانیسم ماشه) در برجام را انکار میکرد، علیاکبر صالحی، رئیس وقت سازمان انرژی اتمی، در برنامهای اذعان کرد که این سازوکار بهگونهای زیرکانه طراحی شده بود که حق وتوی اعضای دائم شورای امنیت را سلب کند؛ موضوعی که حتی سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، در همان جلسات نسبت به آن اعتراض کرده بود. در همین حال، داود مدرسیان، کاربر فعال شبکه اجتماعی ایکس، نیز با انتقاد از نادیده گرفتن این بند در زمان انعقاد برجام، واکنش نشان داده و نوشته است:عجب روزگاری شده؛ دهسال وجودِ مکانیسم ماشه در برجام را تکذیب میکردند(چون دیکته برجام را نخوانده امضا کردند)حالا بجای عذرخواهی از ملت و محاکمه، طلبکاراند که شما چرا تاثیر مکانیسم ماشه را ناچیز و آنرا بیتاثیر میدانید؟!حتی با اعتراض روسیه به اسنپبک هم همراهی نکردند!
روزنامه هممیهن روز دوشنبه بیستم مرداد، تیتر یک خود را به جملهای اختصاص داد که پزشکیان در نشست ۱۹ مرداد با اصحاب رسانه بیان کرده بود:پرسش صریح از تندروها در شرایط پس از جنگ: «مذاکره نکنیم چه کنیم؟»بالای این تیتر، مصاحبهای با عنوان «نامه به شورای امنیت، مانع مکانیسم ماشه نمیشود» به چشم میخورد که به نقل از مهدی ذاکریان نوشته شده بود. در این مصاحبه، ذاکریان تلویحا استدلالهای حقوقی ایران برای ممانعت از فعالسازی مکانیسم ماشه را ناکارآمد عنوان کرده بود؛ به گفته او حتی روسیه و چین نیز در شرایط فعلی پشت ایران نخواهند ایستاد و بالعکس، ممکن است از فعال شدن مکانیسم ماشه برای گرفتن امتیاز از غرب بهره ببرند.
با این حال، ذاکریان احتمالا گمان نمیکرد که برخلاف اظهارات او، در نشست روز جمعه ۴ مهر شورای امنیت سازمان ملل، چهار کشور، از جمله سه قدرت هستهای، به قطعنامه تمدید لغو تحریمهای ایران رأی مثبت بدهند؛ کشورهایی که شامل چین، روسیه، پاکستان و الجزایر بودند.در کنار رأی مثبت این چهار کشور به قطعنامه تمدید لغو تحریمها، لاوروف، وزیر خارجه روسیه، نیز در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل، تلاشهای غرب برای بازگرداندن تحریمها علیه ایران در شورای امنیت را «غیرقابلقبول و غیرقانونی» توصیف کرد و گفت:«ایران قصد نقض تعهدات برجام را ندارد و استفاده غرب از مکانیسم ماشه تنها ابزاری برای فشار مداوم بر تهران است.»
ذاکریان در مصاحبه خود، پیشنهادهایی چون خروج از برجام، تکیه بر حمایت روسیه و چین یا حتی تعویق بازگشت قطعنامهها را بیدرنگ غیرعملی و بیفایده عنوان کرده و تنها راه برونرفت از این وضعیت را «جراحی در حکمرانی» و تغییر بنیادین سیاستها در ایران بیان میکند.ظاهرا هممیهن در مصاحبهای که منتشر کرده، راهی جز چرخش و بازگشت به میز مذاکره، حتی با وجود تجربههای پیشین از بدعهدی آمریکا و اروپا، برای کشور باقی نمیگذارد.
این در حالی است که فؤاد ایزدی در حساب ایکس خود به سخنان سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، اشاره میکند؛ جایی که او در ارتباط تصویری با شبکه خبر عنوان میکند:«سه کشور اروپایی به تعهداتشان طبق برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ عمل نکردهاند و بنابراین هیچ حقی برای ادعای کنونی خود ندارند.»فؤاد ایزدی در ادامه، با توجه به سخنان وزیر امور خارجه، فعال شدن اسنپبک را صرفا در حد ادعا دانسته و نوشته است: «در همین حد هم باید به آن توجه شود.»
اما نقطه اوج فعالیت این رسانهها در پرداختن به موضوع مکانیسم ماشه و پیامدهای احتمالی آن، زمانی رقم میخورد که برای بدرقه رئیسجمهور کشور، مسعود پزشکیان، به سازمان ملل، سرمقالهای با عنوان «آخرین انتظار از پزشکیان» منتشر میکند؛ سرمقالهای که در آن تأکید میشود: «اصل را باید بر توافق گذاشت.» همچنین در این متن آمده است:«اینگونه نباشد که چندی بعد که اوضاع خرابتر شد، گلایه کنید و طلبکار شوید که ایده و طرح ما چیز دیگری بود اجازه ندادند انجام شود. یا بگویید آمریکاییها و اروپاییها نپذیرفتند و تقصیر آنان بود. آنان منتخب مردم ما نیستند و انتظار مردم ایران از مسئولان خودشان است.»
متن حتی پیش از برگزاری جلسه رأیگیری شورای امنیت، پالسهایی میدهد که در عمل، مواخذه طرفهای آمریکایی و اروپایی را رد میکند. در همین فضا، مسعود براتی در حساب ایکس خود با انتشار ویدئویی از حضورش در یک گفتوگوی خبری، گزارهی رایج «هر توافقی بهتر از عدم توافق است» را نقد کرده و ادامه میدهد:«این گزاره، گزارهای بسیار خطرناک و غلط است. اگر این نگاه بر ذهنها حاکم شود همانطور که بعضیها چنین ادعایی میکنند و فارغ از اینکه اصلا قرار است چه اقدامی انجام بدهید بگویند بالاخره باید توافقی باشد و نمیشود که توافقی نباشد، این نگرش غلط باید اصلاح شود. ما باید بدانیم توافق تنها یک ابزار در حوزه سیاست خارجی و تأمین منافع ملی است. اینکه یک توافق خوب است یا بد، تعیین میکند که آیا باید در سبد سیاست خارجی ما قرار بگیرد یا نه.بهعنوان مثال، اروپاییها برای گرفتن امتیاز از ما میگویند حاضرند فعالسازی مکانیسم ماشه را شش ماه به تعویق بیندازند؛ یعنی اهرم فشار را علیه ما تا شش ماه دیگر تمدید کنند. در مقابل، چه امتیازاتی از ما طلب میکنند؟ امتیازاتی که کاملا به امنیت ملی ما مرتبط است و این روزها درباره آن بحث میشود. بنابراین چنین توافقی، توافق خوبی نخواهد بود. اصلاح این نگاه به ما کمک میکند که در تحلیل فضای پیشِرو و در اتخاذ تصمیمها، انتخاب درستتری داشته باشیم.»
سایه عملیات روانی که بر مکانیسم ماشه سنگینی میکنددو روز پس از انتشار گفتوگوی ذاکریان در روزنامه هممیهن، یعنی در ۲۲ مرداد، بیبیسی فارسی گزارشی با عنوان «سایه مکانیسم ماشه بر اقتصاد ایران؛ چه تحریمهایی بازمیگردد و چه تاثیری خواهد داشت» منتشر کرد. این گزارش با عباراتی چون «دو ماه پس از حمله اسرائیل به ایران»، «بحران بیسابقه امنیتی» و «آسیب جدی به برنامه هستهای» آغاز میشود؛ عباراتی که عملا فضای ذهنی اضطرابآوری ساخته و روایتی را القا میکند که خطر فعالسازی قریبالوقوع مکانیسم ماشه را در ذهن مخاطب تثبیت کند.این گزارش در انتخاب واژهها، بارها به شکلی حسابشده عمل کرده و از عباراتی بهره برده است که چنین تلقیای را به مخاطب منتقل کند که با فعال شدن مکانیسم ماشه، «ایران کشوری یاغی قلمداد میشود» یا «هیچ راه برونرفتی برای آن متصور نیست». در حقیقت، هدف اصلی رساندن مخاطب به این نقطه است که انزوای بینالمللی ایران، نتیجهای قطعی و اجتنابناپذیر فعالسازی این مکانیسم است.
و در نهایت، گزارش تیر خلاص خود را بر ذهن مخاطب زمانی شلیک میکند که سناریوهایی چون «توقف صادرات نفت»، «عقبنشینی بانکهای چینی» و «انسداد تجارت غیرنفتی» را بهعنوان پیامدهای فعالسازی مکانیسم ماشه مطرح میسازد. سپس با عبور از حوزه اقتصاد، به «بازگشت تحریمهای تسلیحاتی و موشکی»، «توقیف کشتیها» و «بازرسی محمولهها» اشاره میکند. این ترکیب از تهدیدهای اقتصادی و امنیتی، تصویری از یک محاصره همهجانبه را در برابر مخاطب قرار میدهد.بیبیسی و تلاش مصرانه آن برای پوشش هدفمند اخبار مربوط به فعالسازی مکانیسم ماشه در دو هفته اخیر شدت گرفته است؛ این رسانه با پوشش پرحجم و پیوسته این موضوع، به احتمال زیاد به دنبال القای این دو پیام است؛ نخست اینکه ایران در موقعیتی شکننده و پرمخاطره قرار دارد و هر لحظه امکان بازگشت تحریمهای گسترده علیه آن وجود دارد؛ و دوم اینکه دستگاه دیپلماسی کشور ناتوان از مدیریت این وضعیت است. این رسانه با تکرار تهدیدات غرب، برجستهسازی اظهارات مبهم مقامات و کمرنگ کردن تحلیلهای فنیِ تردیدکننده در فعالسازی این مکانیسم، فضایی از ترس و بیاعتمادی در افکار عمومی ایجاد میکند. به بیان دیگر، هدف نهایی بیبیسی نه صرفا اطلاعرسانی، بلکه شکلدهی به ادراک عمومی است تا جامعه ایرانی همزمان با اضطراب خارجی (خطر تحریم) و بدبینی داخلی (بیاعتمادی به کارآمدی مسئولان) مواجه شود.
بیبیسی پس از اطلاعرسانی درباره فعال شدن مکانیسم ماشه، با بازنشر اظهارات مقامات بریتانیایی مبنی بر اینکه «راه دیپلماسی هنوز باز است» یا «بازگشت تحریمها پایان دیپلماسی با ایران نیست»، یک چارچوب خبری دوگانه ایجاد کرده است. این رسانه همزمان که ایران را مقصر بازگشت تحریمها معرفی میکند، تلاش میکند تصویری از مدارا و حسن نیت غرب ارائه دهد؛ گزارهای که نشاندهنده تعهد این رسانه به سیاستها و منافع کشوری است که از آن ارتزاق میشود. در مقابل، علی لاریجانی درباره خواستههای زیادهخواهانه اروپاییها و چندین مرتبه بدعهدی آنها گفته است:«بعضی از دوستان سیاستمدار در ایران گاهی میگویند چرا زودتر این مسأله را حل نمیکنید؟ ما هم دنبال حل مسأله هستیم، ما نمیخواهیم بیجهت یک فشاری به کشور بیاید، ولی سؤال این است؛ آیا کسی هست در ایران از سیاستمداران کشور که بیاید بگوید ما برد موشکهایمان را امروز میآوریم زیر پانصد کیلومتر؟ بیاید بگوید. گفتند نباید موشک دوربرد داشته باشید، گاهی گفتند زیر ۳۰۰ کیلومتر، حالا زیر ۵۰۰ کیلومتر؛ یعنی تنها عامل مهم تهاجمی یا دفاعی شما را از شما میخواهم بگیرم، حتماً ایران ایستادگی میکند، نه ایستادگی، در دهانشان هم میزند.»
فاجعهسازی از مکانیسم ماشه، ایران را در حالت تعلیق نگه میداردیوسف پزشکیان فرزند مسعود پزشکیان در سلسله یادداشتهایی که در کانال تلگرامی خود منتشرکرده است، با اشاره به تلاش بیوقفه جناح سیاسی که برای سفر رئیسجمهور برنامهریزی کرده بودند تا مذاکرات را با غرب نهایی کند، میگوید:«توقعی که بخشی از قشر روشنفکر از رئیسجمهور داشتند (و از منظر رسانهای به شدت روی آن کار شد) که در سفر نیویرک مشکل را یکبار برای همیشه حل کند و برگردد؛ اولا حاصل پیشفرضهای غلطی است که تبلیغ و ترویج میشود. ثانیا به نقشه اسرائیل در ایجاد اختلاف در داخل کمک میکند.»او همچنین دل بستن به مذاکره در کشور را نگه داشتن آن در حالت تعلیق عنوان کرده و ادامه میدهد: ایران میتواند نسبت به مذاکره روی باز داشته باشد ولی دندان طمع به مذاکره را بکشد و کنار بگذارد. من نمیدانم که اسرائیل و غرب دانسته تلاش میکنند ما را در حالت تعلیق نگه دارند یا حالت تعلیق و داشتن امید بدون ثمر نتیجه برنامه ریزی نشده نقشههای آنهاست.
اما تعلیقی که یوسف پزشکیان و دیگر مخالفان اعطای امتیازهای جدید به آمریکا به آن اشاره میکنند، در واقع محصول ایجاد ترس و عملیات روانی از طریق سناریوسازی رسانهای است؛ سناریوسازیای که بیشتر از تحریمهای واقعی، باعث آشفتگی اقتصادی و سیاسی شده و در امتداد پروژه شرطیسازی اقتصاد ایران محسوب میشود.بهنظر میرسد بهترین راهکار این است که ایران خود را در چرخه ترس و اضطراب رسانهای گرفتار نکند؛ هوشیاری در مواجهه با عملیات روانی و تحلیل دقیق واقعیتها، کلید مؤثر برای حفظ امنیت ملی و صیانت از منافع کشور است.#اسنپبک#مکانیسم_ماشه #پزشکیان#علی_لاریجانی#هم_میهناخبار هنری را میتوانید از طریق صفحه هنر و رسانه فارس دنبال کنید. 10:51 - 8 مهر 1404