استاد دانشگاه: حاکمیت ایران بر تنگه هرمز یک نقطه عطف تاریخی است
حمیدرضا فرتوک زاده، عضو هیئت علمی دانشگاه مالک اشتر گفت: بحث را از «کُدگذاری ژئوپولیتیک» خلیج فارس آغاز کردیم. اینکه بریتانیا و کمپانی هند شرقی چگونه تلاش کردند اقتصادهای منطقه را «اتمیزه» کنند تا از شکلگیری همکاریهای منطقهای جلوگیری شود.
به گزارش گروه سیاسی خبرگزاری فارس، برنامه جریان هرشب ساعت 20 به میزبانی علیرضا زادبر، استاد دانشگاه، به روی آنتن شبکه یک میرود. این برنامه در نوزدهم اردیبهشت با حضور حمیدرضا فرتوک زاده، عضو هیئت علمی دانشگاه مالک اشتر، به موضع « اقتصاد مقاومتی و استراتژی توسعه صنعتی ایران» پرداخت. روز شانزدهم اردیبهشت قسمت اول این گفتوگو انجام شد که در آن، فرتوکزاده به صورت تاریخی، نظم تحمیلی آنگلوساکسون در منطقه خلیج فارس را بررسی کرد. نظمی انگلیسی-امریکایی که با کمک لابی واردات در کشورها، اجازه تشکیل دولت-ملت نمیدهد. نظمی که کشورهای منطقه را فروشنده انرژی و مصرفکننده تام و تمام میخواهد. فرتوکزاده، صنعت دفاعی ایران را الگویی برای خارج شدن از این نظم معرفی کرد. در قسمت دوم، ثمرات این تولید عمیق ملی در صنعت دفاعی بررسی شد؛ ثمراتی مانند ایستادگی در برابر دشمنان در جنگ رمضان و به دست آوردن حاکمیت تنگه هرمز.حاکمیت ایران بر تنگه هرمز یک نقطه عطف تاریخی استفرتوک زاده ابتدا خلاصهای از مباحث برنامه گذشته ارائه داد و گفت: بحث را از «کُدگذاری ژئوپولیتیک» خلیج فارس آغاز کردیم. اینکه بریتانیا و کمپانی هند شرقی چگونه تلاش کردند اقتصادهای منطقه را «اتمیزه» کنند تا از شکلگیری همکاریهای منطقهای جلوگیری شود.
وی نقطه تلاقی ایران با این نظمِ تحمیلی را تنگه هرمز دانست و افزود: از سال ۱۶۰۲ میلادی که شاه عباس توانست با بیرون راندن پرتغالیها، تسلط ایران بر خلیج فارس را رقم بزند، تا به امروز، مقطعی به این مهمی نداشتیم. ما اکنون در یک «نقطه عطف تاریخی» هستیم که در آن قابلیتهای ژئوپولیتیک تنگه هرمز به حوزه اقتدار ایران بازگشته است. تحولی که شاید هر ۵۰۰ سال یکبار رخ دهد و دامنه تأثیر آن تا سدهها باقی بماند.ضرورت گذار از نظم آنگلوساکسونی به نظم ایلافیاین استاد دانشگاه به تبیین طرح ژئوپلتیکی ایلاف پرداخت و افزود: حفظ این دستاورد بزرگ که حاصل ایثار شهدای مقاومت و تدبیر رهبری است، ضرورت پیریزی یک نظم جدید را ایجاب میکند. ما باید مقدمات گذار از «نظم آنگلوساکسونی» به «نظم ایلافی» (با الهام از آیه دوم سوره مبارکه قریش) را فراهم کنیم. نظم آنگلوساکسونی به دنبال تضعیف وزن ژئوپولیتیک ایران بود، اما واقعیت این است که ایران در شمال خلیج فارس، کشوری دارای «عمق استراتژیک» است. جغرافیای تودرتوی ما، از زاگرس و البرز تا کویرهای مرکزی، سرزمینی ساخته که به سادگی تسلیم نمیشود.
جغرافیا و انسان دو رکن قدرت ایرانفرتوک زاده پس از «جغرافیا» به «انسان» به عنوان رکن دوم قدرت ایران اشاره کرد. او درمورد این قدرت و برنامه غرب برای مهار انسان ایرانی گفت: انسانی که در فرهنگی غنی ریشه دارد باعث قدرت ایران است؛ از اساطیری چون آرش و رستم تا حماسه عاشورا و فرماندهانی چون علیرضا تنگسیری. بریتانیا زودتر از ما متوجه این عمق فرهنگی و تاریخی شد و تمام تلاش خود را برای ریشهکن کردن زبان فارسی که زبان رسمی هندوستان بود، به کار بست. ثروت ادبی ما در شبهقاره، از امیرخسرو دهلوی در ۷۰۰ سال پیش تا مکتب «سبک هندی» با حضور صائب تبریزی و کلیم کاشانی، نشاندهنده این نفوذ است. شعر قطعه موسیقی همایون شجریان، «ابر میبارد و من میشوم از یار جدا»، ریشه در جانِ شاعری دارد که در دهلی زیسته اما به فصیحترین شکل، هویت ایرانی را فریاد زده است.شرارت همیشگی انگلیس علیه فرهنگ و جغرافیای ایران
این عضو هیئت علمی دانشگاه مالک اشتر گفت: بریتانیا برای ضربه زدن به این اقتدار، شبهقاره را جدا کرد و در سمت شرق، جدایی هرات را رقم زد. در سال ۱۸۵۶، اولتیماتوم پالمرستون به ایران دقیقاً مشابه تهدیداتی است که امروز از کاخ سفید میشنویم. تفاوت در اینجاست که اگر در آن زمان، پایداری امروز و فرماندهانی چون قاسم سلیمانی، حاجیزاده و تنگسیری را داشتیم، هرگز در برابر بریتانیا تسلیم نمیشدیم و هرات را از دست نمیدادیم. ناصرالدینشاه برخلاف بسیاری از شاهان، برای حفظ هرات جنگید، اما بریتانیا با گسیل کردن کشتیهای خود از بمبئی به بوشهر، ایران را تحت فشار قرار داد. این فشار در نهایت به قرارداد پاریس منجر شد. نکته دردناک اینجاست که در سمت شرق ایران، کشورهایی مانند پاکستان، هندوستان و بنگلادش همگی زبان رسمیشان فارسی بود. اگر بریتانیا این شبیخون فرهنگی را انجام نمیداد و زبان فارسی را ریشهکن نمیکرد، امروزه به جای جمعیت فعلی، نزدیک به دو میلیارد نفر در جهان به زبان فارسی سخن میگفتند.تضعیف سیستماتیک ایران توسط نظم آنگلوساکسونی فرتوک زاده با تذکر به عمق استراتژیکِ خلیج فارس گفت: ایران با شش اکوسیستم ژئوپولیتیکی متفاوت پیوند دارد. خلیج فارس، دریای عمان، آسیای مرکزی، دریای کاسپین، قفقاز، آناتولی و بینالنهرین، همه با ایران ارتباط دارند. ایران در واقع پل ورود به این اکوسیستمهای پیچیده است. به همین دلیل، نظم آنگلوساکسونی هم در زمان کمپانی هند شرقی و هم در دوران ایالات متحده، همواره به دنبال تضعیف سیستماتیک موقعیت ژئوپولیتیک و اقتصادی ایران بوده است.
فرتوک زاده دلایل این ادعای خود را با استناد به تاریخ بیان کرد و گفت: از دورهی قاجار تا جمهوری اسلامی این تضعیف سیستماتیک وجود داشته است و قابل اثبات است. پس از کشف نفت و قرارداد دارسی (۱۹۰۸)، ایران وارد عصر جدیدی شد. در ابتدای دهه ۴۰، درآمد نفتی ما حدود ۷۰۰ میلیون دلار بود که در انتهای این دهه به ۴ میلیارد دلار رسید و در سالهای ۵۲ و ۵۳ به رقم ۲۰ میلیارد دلار جهش یافت. این حجم عظیم از پول که من آن را «دلار برونزا» مینامم، اقتصاد ایران را شرطی قالببندی کرد. متأسفانه پس از انقلاب نیز نتوانستیم کاملاً از سیطرهی این دلار برونزا خارج شویم.نظم ایلافی بر اساس همکاریهای دوجانبه استفرتوک زاده افزود: من مخالف توسعه صنایع پتروشیمی و فولاد نیستم، اما معتقدم دلار برونزا اگر مهار نشود، مانند یک گونهی تهاجمی عمل میکند. شبیه ماهی تیلاپیا که اگر در رودخانههای شمال رها شود، ماهیهای بومی را از بین میبرد اما اگر در منطقهای در یزد پرورش داده شود بلااشکال است. دلار برونزا هم در این چارچوب نیز به قابلیتهای ملی حمله کرده و اجازه نمیدهد دسترنج مهندس، تکنیسین و کارگر ایرانی ارزش واقعی خود را پیدا کند.فرتوک زاده برای توضیح تفاوت نظم آنگلوساکسونی با ایلافی، تجارت با کشور پاکستان را مثال زد و گفت: ما دهههاست که با دلار نفتی از برزیل یا نیوزیلند گوشت وارد میکنیم. در حالی که در یک «نظم ایلافی» و بر اساس همکاری دوجانبه، میتوانیم به جای استفاده از دلار برونزا، کالای صنعتی مثل خودروی تارا را به پاکستان صادر کنیم و در مقابل، نیاز گوشت قرمز خود را از آنها تأمین کنیم. این یعنی تجارت مکمل و دوسویه.
ریشه تاریخی نظم قرآنی ایلافی وی با اشاره به تبار قرآنی نظم ایلافی، راهحل اقتصادی ایران امروز را بیانکرد و گفت: مبنای «نظم ایلافی» ریشه در قرآن و تدبیر جناب هاشم در صدر اسلام دارد. در مکه، ایشان با ایجاد سفرهای تابستانه و زمستانه «رِحلَةَ الشِّتاءِ وَ الصَّیف»، میان یمن و شام یعنی غزه فعلی، پیوند اقتصادی ایجاد کرد. در این نظم، بازرگانان محصولات قبایل را در طول راه تحویل میگرفتند و در مقاصد تجاری میفروختند. این یک تجارت دوسویه بود که اجازه نمیداد قبایل از نظر اقتصادی منزوی یا «اتمیزه» شوند. امروز هم ما باید با همسایگانی چون روسیه، ترکمنستان، قزاقستان و پاکستان که اقتصادهای مکمل ما هستند، چنین پیوند ایلافی و تجارت دوجانبهای برقرار کنیم.ضرورت جایگزینی تجارت برّی با بحری برای عبور از نظم آنگلوساکسوندر ادامه علیرضا زادبر، میزبان برنامه، گفت: شما معتقدید که تنگه هرمز برای ۵۰۰ سال آینده تعیین کننده است. تنگه هرمز چه ارتباطی با جنگ فعلی و پایداری اقتصادی ما دارد؟
فرتوک زاده عنصر لازم برای حفظ موقعیت استراتژیک تنگه هرمز را ارتقا پایداری معرفی کرد و ادامه داد: این منطقه از این پس کانون اصلی تخاصمها خواهد بود. ما به جز دورهای در زمان شاه عباس صفوی، حضور ژئوپولیتیک مؤثری در این منطقه نداشتیم و صرفاً ناظر آمدوشد قدرتها بودیم. اما امروز قصد داریم این تنگه را به عنوان مهمترین دستاورد مقاومت حفظ کنیم. دشمن با محاصره دهانه اقیانوس هند و دریای عمان، به دنبال انسداد تجارت ماست. ما قطعاً این محاصره را خواهیم شکست، اما در فرآیند این تقابل، تجارت دریایی ممکن است دچار اختلال شود. راهکار مقابله با این وضعیت، ایجاد و تقویت «مویرگهای تجارت خشکی» در قالب نظم ایلافی است. ما باید پیوندهای تجاری دوجانبه با همسایگانی چون پاکستان، افغانستان، ترکمنستان، قزاقستان، روسیه، ارمنستان و گرجستان را چنان تقویت کنیم که فشار دریایی بیاثر شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه مالک اشتر درباره راهحلهای اقتصادی برای تقابل در این جنگ اقتصادی گفت: در حوزهی زیرساخت، بخشی از ظرفیتهای ریلی و بندریِ لازم موجود است، اما نیاز به توسعهی جدی دارد. پس از بحران اوکراین، روسیه به مهمترین پنجرهی فرصت ما در تجارت دوجانبه تبدیل شده است. هماکنون بنادر شمالی ما مثل انزلی و امیرآباد با بنادر ماخاچکالا روسیه و آکتائو قزاقستان در ارتباط هستند و کریدور شمال-جنوب فعال است. اگر همین امروز با عزم جدی اقدام کنیم، ظرف ۶ ماه میتوانیم صادرات و واردات ایلافی را به سطحی برسانیم که نیازهای اولیهی کشور تأمین شود؛ مثلاً در ازای صادرات خودرو به پاکستان، گوشت و برنج وارد کنیم یا زنجیرهی تأمین خود را از مسیر زمینی هرات و سرخس به چین متصل نماییم. نکتهی کلیدی در این جغرافیا، تمایز شرق و غرب دریای کاسپین است. مسیرهای ریلی مانند رشت-آستارا در غرب، به دلیل نفوذ و تحرکات رژیم صهیونیستی و آمریکا در قفقاز، همواره در معرض تهدید هستند. اما مناطق شرق دریای کاسپین، یعنی مسیرهای منتهی به افغانستان، ترکمنستان و تاجیکستان، سرزمینهایی هستند که از تعرض مستقیم و دستبرد نظم آنگلوساکسونی محفوظ ماندهاند و بستری امن برای تجارت ایلافی فراهم میکنند.تثبیت نظم جدید در تنگه هرمز با بالا رفتن هزینه سرپیچی از ایران رقم میخوردفرتوک زاده در پاسخ به پرسشی در خصوص اهمیت شکسته شدن این محاصره در تثبیت نظم جدید در تنگه هرمز، با تأکید بر اینکه تثبیت حاکمیت و اقتدار ایران بر این گلوگاه حساسِ جهانی بیهزینه نیست، یادآور شد: قدرتهای جهانی تمایلی به ظهور یک قدرت مستقل در این منطقه ندارند. همراهیِ این قدرتها دقیقاً زمانی آغاز میشود که «هزینه سرپیچی» از اقتدار ایران بالا برود.
این استاد دانشگاه، وضعیت کنونی را قرار گرفتن در میانه «جنگ محاصرهها» توصیف کرد و گفت: این جنگی است که در آن نیروی ایرانیِ تثبیتکننده نظم هرمز، در برابر نیروی آنگلوساکسونیِ محاصرهکننده ایران صفآرایی کرده است. پیششرط پایداری در این جغرافیای جدیدِ نبرد، توسعه مویرگهای تجارت منطقهای و شکلدهی به «نظم ایلافی» است که میتواند اقتصاد کشور را در برابر نوسانات دلار و فشارهای تحریمی واکسینه کند.گذار از صنایع «منبعپایه» به شگفتیآفرینیِ صنایع «مهارتپایه»فرتوک زاده پاشنه آشیلِ اقتصاد در نظم آنگلوساکسونی را وابستگی به «دلار منبعپایه» یا دلار برونزا (نفت، پتروشیمی و فولاد) خواند که همواره اولین سیبل حملات دشمن هستند. او گفت: راهکار خنثیسازی این شبیخون، تغییر نقطه گرانیگاه ارزآوری به سمت صنایع «مهارتپایه» و «فناوریپایه» است. ظرفیتهای عظیم تولیدات خُرد و خانگی از پوشاک و لوازم خانگی گرفته تا بومیسازیِ قطعات پیشرفته دیزلژنراتورها و نقشآفرینیِ زنان سرپرست خانوار و مهندسان داخلی، خط مقدم این نبرد اقتصادی است.
مرگ رانتخواری با اتصال خیابان به زنجیره تولید ملی در ادامه این برنامه حمیدرضا فرتوکزاده در پاسخ به پرسشی در خصوص چگونگی تبدیل ایستادگی نیروهای مسلح به قوانین و دیپلماسی اقتصادی گفت: باید حوزه «میدان نبرد و دیپلماسی» را با حوزه «اجتماع و اقتصاد» ترکیب کرد. ضرورت اتصال حضور درخشان مردم در خیابانها به زنجیرههای تولید ملی اهمیتی مضاعف دارد. اگر صنایع مهارتی به اقتصادهای همسایگان شرقی، آسیای مرکزی و روسیه متصل شوند، مردم خود به چرخه ارزآوری تبدیل شده و از شوکهای دلاری در امان میمانند. قدمت ۲۰۰۰ ساله هنر و مهارت ایرانی مانند چکمههای کشفشده از مردان نمکی نشان میدهد که تولیدکنندگانِ خُرد، هنرمندانِ اصیلی هستند که میتواند جایگزین جریان دلال و رانتخوار شوند.فرتوک زاده در پایان، مانع اصلیِ شکوفایی این مدل را رسوباتِ نظم قدیمی در سازوکارهای اجرایی دانست و افزود : با وجود تأیید اراده بالای حاکمیتی از جمله تأکید رهبر معظم انقلاب بر عملگرایی در روابط دوجانبه با روسیه، سازوکارهای گمرکی، حملونقل و تعهدات ارزی همچنان بر مدار «دلار برونزا» میچرخند. عبور از نظم آنگلوساکسونی و تحقق یک «چرخش در حکمرانی» تنها راه نجات صنایع مهارتی از باتلاق رکود تورمی و نقد شدن دستاوردهای میدانِ نظامی در سفره مردم است.
جدیدترین و مهمترین اخبار سیاسی، دفاعی و امنیتی را با دنبال کردن صفحه سیاست (اینجا) بخوانید. 18:56 - 10 مه 2026